ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਜੋੜਾ—ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜਾ—ਦੇਖਿਆ। ਪਰ ਅਚਾਨਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ, ਇੱਕ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਬੁਰੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਰ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਨਰ ਪੰਛੀ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਥਣੀ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਲਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਮੋਹਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਸੁੰਦਰ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਧੀਆ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਅਣਧਰਮੀ ਕੰਮ ਹੈ।" ਰੋ ਰਹੀ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲੇ: "ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ! ਤੂੰ ਕਾਮ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਇਹ ਕ੍ਰੌਂਚ ਜੋੜਾ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਚਿਰਕਾਲੀ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਇਹ ਕੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਦੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਉਚਾਰ ਆ ਗਏ?" ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਜੋ ਛੰਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਿਟਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ, ਲਯ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਰਹੇ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਟਨਾ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਰਦਵਾਜ, ਪੂਰੀ ਜਲ ਭਰੀ ਘੜੀ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਿਆ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮੇਤ ਬੈਠ ਕੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ, ਅਰਘ ਦਿੱਤਾ, ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮਾਣਯੋਗ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ’ਤੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਵੀ ਬੈਠ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਹਾਲੇ ਵੀ ਉਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਦੁਸ਼ਟ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਨੇ ਵੈਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਐਸਾ ਨਿਰਦਯਤਾ ਭਰਿਆ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿਵੇਂ ਸੋਹਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰੋਂ ਉਸ ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਲਈ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਛੰਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਜੋ ਛੰਦ ਤੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਗੁਪਤ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਘਟਨਾਵਾਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਵਰਣਨ ਕਰ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਚਾਹੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਗੁਪਤ, ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੇਰੇ ਮੁਖੋਂ ਇਸ ਮਹਾਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ pavittar ਕਥਾ, ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਧ, ਰਚ। ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਰਿਆ ਹਨ, ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਚਲਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰਾ ਬਣਾਇਆ ਰਾਮਕਥਾ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਾਮਾਇਣ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤੇ-ਥੱਲੇ ਵੱਸਦਾ ਰਹੇਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਹ ਛੰਦ ਗਾਇਆ। ਜਿਸ ਛੰਦ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਚਤੁਰਪਦ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਵੀ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ: "ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਰਾਮਾਇਣ ਐਸੇ ਹੀ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਾਂਗਾ।" ਉੱਚੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਭਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਮਾਨ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਕਾਵਿ ਰਚਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਗ੍ਯ ਸੰਯੋਗ, ਸੁੰਦਰ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਤੇ ਮਿੱਠੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਵਾਕਾਂ ਨਾਲ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ, ਦਸ-ਮੁਖੀ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ, ਵਧੀਆ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਰਗ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਲਾਭ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਫਿਰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਜਲ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ। ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼—ਮੁਸਕਰਾਹਟ, ਬੋਲਣਾ, ਚਲਣਾ ਤੇ ਸਭ ਕਰਤੱਬ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਰਹੇ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮੇ, ਉਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਸਭ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਫਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਐਸੇ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।