ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਅਚਾਨਕ, ਉਸ ਜੋੜੇ ਵਿਚੋਂ ਨਰ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ, ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਸੀ, ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਫਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚੀਕ ਪਈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਉਹ ਪੰਛੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਲਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਮਸਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਦਇਆ ਜਾਗ ਪਈ। ਦਿਲ ਵਿਚ ਉਠੇ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਅਨਿਆਇਕ ਹੈ," ਅਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਲ ਮੁੜ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਭੀ ਚਿਰਕਾਲ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਾ ਪਾਵੇਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਾਮ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖਿਆਲ ਆਇਆ, "ਇਹ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਿ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਪੰਛੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ?" ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਛੰਦ ਵਿਚ, ਲਯ ਤੇ ਮਾਪ ਵੱਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਹੀ ਸ਼ਲੋਕ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਮਠ ਤੇ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਜਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਿਆ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ। ਉਥੇ, ਅਚਾਨਕ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆ ਗਏ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਧੀਕ ਆਦਰ ਤੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੈਰੀਂ ਪਾਣੀ, ਅਰਘ, ਆਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੂੰ ਵੀ ਬੈਠਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਬੈਠ ਗਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੈਠਦੇ ਹੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ, ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਐਸਾ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੁਹਣੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸ ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਲਈ ਸੋਗ ਵਿਚ ਉਹੀ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾ ਉਠੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਇਹ ਛੰਦ ਜਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਰਹੇ; ਇਥੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਇਚਛਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਤੂੰ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਰਚ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਥਾ—ਚਾਹੇ ਗੁਪਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ—ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ, ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਪਤ—ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਤੇਰੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।" "ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਸੁਹਾਵਣੀ ਬਣਾਕੇ ਰਚ, ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਰਿਆ ਹਨ, ਇਹ ਕਥਾ ਚਲਦੀ ਰਹੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਰਾਮਾਇਣ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦਾ ਰਹੇਂਗਾ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਫਿਰ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਾ ਕੇ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ। ਜਿਸ ਉੱਤਮ ਛੰਦ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਗ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਬਣਾਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਵੀ ਛੰਦ ਬਣ ਗਿਆ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਬਲ ਸੰਕਲਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ: "ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਰਾਮਾਇਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਚਾਂਗਾ।" ਉਹ ਨੇ ਉੱਚੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਅਰਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਰਚੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦਾ ਜਸ ਫੈਲਿਆ; ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇੱਕ ਐਸਾ ਮਹਾਕਾਵਿ ਰਚਿਆ ਜੋ ਜਗਤ ਵਿਚ ਮਹਿਮਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਚਿਤ ਸੰਯੋਗ ਤੇ ਸੰਧੀਆਂ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁਧਰੇ ਵਾਕਾਂ ਨਾਲ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਉੱਤਮ, ਦਸ ਸੀਸ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਲਿਖੀ। ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਰਗ ਵਿਚ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਇਹ ਤੀਜੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਅਰਥਪੂਰਨ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਪੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਥਿਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ। ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹਰੇਕ ਗਤੀਵਿਧੀ—ਮੁਸਕਾਨ, ਬੋਲ, ਚਲਣ ਤੇ ਹਰ ਕੰਮ—ਸਹੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚਿਆ।