ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਹਨੇਰਾ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਭੂਤ—ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਸ਼ਾਬਾਸ਼!” ਕੁਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹਰ ਕੋਈ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤੁਹਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮਹਿਮਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਕੁਸ਼ਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਵਾਂਗ, ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੁਝ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੀ ਪੰਜਤੀਸਵੀ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹੋ। ਸੋਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਦਾ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਗਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਰਾਮ, ਰਾਤ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਠੋ, ਉਠੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਸੋਨਾ ਨਦੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਹੈ, ਰੇਤ ਦੇ ਟਾਪੂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰੀਏ?” ਰਾਮ ਦੇ ਸਵਾਲ 'ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇਹ ਉਹ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਹਨਵੀ—ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਦੀ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਹੈ—ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਪਵਿਤ੍ਰ ਨਦੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਅਤੇ ਬਗਲੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਾਸ ਬਣਾਇਆ; ਫਿਰ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਗ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਭੋਗ ਖਾਧਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼-ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਜਾਹਨਵੀ ਦੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕੰਢੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਸਭ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਕੇ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ; ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਸੀ, ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੂਜਨਯ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਕ ਬਣੀ?” ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। “ਰਾਮ, ਹਿਮਵਤ—ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮੈਟਲਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਰੋਤ—ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਦੋ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੁੰਦਰ ਧੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਮੇਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ। ਇਸ ਤੋਂ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ਜ, ਗੰਗਾ—ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ—ਜਨਮੀ; ਦੂਜੀ ਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਮਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਹਿਮਵਤ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ, ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ, ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਹਿਮਵਤ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਹਿਤ, ਦੂਜੀ ਧੀ, ਜੋ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਮਾ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਦਵਿਤੀਯ ਹੈ, ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ। ਰਾਘਵ, ਇਹ ਦੋ ਧੀਆਂ, ਗੰਗਾ—ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ—ਅਤੇ ਉਮਾ ਦੇਵੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਕਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹੀ। ਫਿਰ, ਇਹ ਸੁੰਦਰ, ਦਿਵਯ ਨਦੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਛੱਤੀਸਵੀ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹੋ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਥਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਧਰਮਕ ਕਥਾ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਥਾ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਦਿਵਯ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਜਨਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੰਗਾ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੋਈ? ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਕਿਸ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ? ਜਦੋਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਪੁੱਛੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ, ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ: “ਰਾਮ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ ਸ਼ਿਤਿਕੰਠ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ, ਨੀਲਕੰਠ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ; ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਡਿਆ, ਤਾਂ ਸੌ ਦਿਵਯ ਵਰ੍ਹੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਪਰ, ਰਾਮ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਏ। ‘ਜੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਸਕੇਗਾ?’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਆਏ, ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ...