ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪਲਕੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ। ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਵੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਕੌਲ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਵਾਂਗ ਉਸਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਜਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਮਨੁੱਖੀ ਲਕੜੀਆਂ—ਦਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਕਾਮ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੇ, ਉਹ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਜਾਗਿਆ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਤਿੰਨੋ ਲਕੜੀਆਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਯਤਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸਾਰੀ ਵਾਨਰ ਮੰਡਲੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੋ।’’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ, ਮੇਰੀ ਯਸ਼ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਜੈਸ਼ੀਲ ਭਰਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਕੰਮਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਹਾਦਰ ਰੀਛ, ਵਾਨਰ ਤੇ ਲੰਗੂਰ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਵਾਨਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਚਾਹੁਣ ਤੇ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦਲਾਂ ਸਮੇਤ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮ, ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਲੱਖਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਵਾਨਰ ਹਨ, ਜੋ ਦਸ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਵਾਨਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਰਬੁਦਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਸੈਂਕੜੇ ਅਰਬੁਦਿਆਂ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਆਖਰੀ ਸਮੂਹ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਅਪਕ ਟੋਲੀਆਂ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਿੰਦਰ ਵਰਗੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਨ ਆਉਣਗੇ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਗੇ।’’ ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨੀਲੇ ਕੌਲ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕੰਡ ਦੇ ਵੈਭਵੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਉਨਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਾਲਕ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਇਹ ਕੋਈ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੰਦਰ ਮੀਂਹ ਪਾ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਹੇ ਮਧੁਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਦੋਸਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਕੋਈ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਇਤਨਾ ਭਲਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।’’ ‘‘ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਥੀ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਵਾਂਗਾ। ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਅਸਲੀ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਥੀ ਹੈਂ। ਉਹ ਦੁਸਟ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਆਪਣੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਅਨੁਹਲਾਦ ਨੇ ਪੌਲੋਮੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਠੱਗਿਆ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪੌਲੋਮੀ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।’’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਚਾਨਕ ਧੂੜ ਦਾ ਬੱਦਲ ਉਠਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਨਰ ਛਾ ਗਏ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਉੱਚੇ, ਤੇਜ਼ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀ, ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਥੇ ਕੁਝ ਵਾਨਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗਰਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਕੁਝ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਕੁਝ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਤੇ ਸਭ ਬਹੁਤ ਬਲਸ਼ਾਲੀ। ਕੁਝ ਵਾਨਰ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਲਾਲ, ਕੁਝ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਫਿੱਕੇ, ਕੁਝ ਕੌਲ ਫੁੱਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਰਗੇ ਪੀਲੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਵਾਨਰ ਸ਼ਤਬਲੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਤਾਰਾ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਅਣਗਿਣਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੂਮਾ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸੱਸੁਰ ਸਨ, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਆਏ। ਕੌਲ ਫੁੱਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਿਹਰਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਵਾਨਰ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਵੀ ਉਥੇ ਆਇਆ। ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਕੇਸਰੀ, ਜੋ ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ, ਅਣਗਿਣਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥੇ ਦਿਸਿਆ। ਲੰਮੀ ਪੂੰਛ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭਯਾਨਕ ਵੀਰਤਾ ਵਾਲਾ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਗਵਕਸ਼, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਂਧੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਰੀਛਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਧੂਮ੍ਰ, ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਭਿਆਨਕ ਰੀਛਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਪਨਸਾ, ਤਿੰਨ ਮਿਲੀਅਨ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਸ ਪੂਰੀ ਹੋਈ—ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ, ਰੀਛ ਤੇ ਲੰਗੂਰ, ਵੱਡੀ ਟੋਲੀਆਂ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ, ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਨ ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।