ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਛਾਂ ਹੇਠ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਦਰਿਆ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸਤ੍ਯਵਤੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹੀ, ਪਤੀ ਵਤੀ ਰਹੀ, ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ—ਉਹੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦਰਿਆ ਬਣੀ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ। ਹੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਆ ਕੇ ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਹੀ ਮੇਰੇ ਜਨਮ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਕਰ, ਤੇਰੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਾ ਆਵੇ। ਦੇਖ, ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹਨ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਚੁੱਪ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਛਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿੱਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਠੰਢੀ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਚੰਦਰਮਾ ਉੱਗ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, ‘ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਸ਼ਾਬਾਸ਼!’ ਕੌਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕੁਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ; ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦਰਿਆ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਅਸਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਤ ਗਏ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ ਸੁੱਤ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ਪੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਸੋਣਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਬਿਤਾਇਆ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਵੇਰ ਚੜ੍ਹੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਰਾਮ, ਰਾਤ ਚਾਨਣੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਸਵੇਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉੱਠੋ, ਉੱਠੋ, ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਰਹੇ, ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਇਹ ਸੋਣਾ ਦਰਿਆ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਗਹਿਰੀ ਤੇ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਰਸਤੇ ਪਾਰ ਕਰੀਏ?’ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਆਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲ ਵੇਖਦੇ ਗਏ। ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਜਾਹਨਵੀ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਨੂੰ, ਜਿੱਥੇ ਹੰਸ ਤੇ ਸਾਰਸ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਰਾਮ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਾਹਨਵੀ ਦੇ ਸੁਭਾਗਮਈ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸਭ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਮੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣਾਉ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕ ਬਣੀ?’ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਉੱਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਆਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ‘ਹੇ ਰਾਮ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਹਿਮਵੰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੁੰਦਰ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ ਮੇਨਾ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਦੀ ਧੀ ਤੇ ਹਿਮਵੰਤ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਗੰਗਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਧੀ ਸੀ; ਦੂਜੀ ਧੀ ਉਮਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ, ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਹਿਮਵੰਤ ਤੋਂ ਮੰਗਿਆ। ਹਿਮਵੰਤ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਭੂਸ਼ਣ, ਦੂਜੀ ਧੀ ਉਮਾ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਪ ਵਿਚ ਅਤਿ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਧੀਆਂ—ਗੰਗਾ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਅਤੇ ਉਮਾ ਦੇਵੀ—ਸੰਸਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹਨ। ਹੇ ਵੱਧ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਸੋਹਣੀ, ਦੈਵੀ ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਗਈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ।