ਸਤ੍ਯਵਤੀ, ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ ਤੇ ਉਥੇ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਕਉਸ਼ਿਕੀ ਬਣ ਗਈ। ਇਹ ਕਉਸ਼ਿਕੀ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਹੈ, ਦੇਵੀ, ਸੁਚੱਜੀ, ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀਆਂ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਉੱਤੇ ਵਿਹੜੀ ਹੋਈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਦੀ ਬਣੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸੌਭਾਗ, ਮੈਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਕਉਸ਼ਿਕੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਤ੍ਯਵਤੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ, ਪਤੀ-ਵ੍ਰਤਾ ਤੇ ਬੜੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਕਉਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਬਣੀ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਤੇਰੀ ਤਪੋ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਜਨਮ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ। ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਨੰਦਨ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਲੈ, ਤੈਨੂੰ ਮੰਗਲ ਮਿਲੇ, ਤੇ ਸਾਡੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ। ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ, ਰਾਤ ਦੀ ਘਣੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਲਾਲੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਠੰਢੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਲਾ ਚੰਦ ਉੱਗ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮਾਸ-ਭੋਜੀ ਪਿਸਾਚਾਂ ਦੇ ਟੋਲੀਆਂ ਵੀ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਾਹ ਵਾਹ ਕੀਤੀ—"ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਸ਼ਾਬਾਸ਼!"। ਕਉਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੁੰ ਸਮਰਪਿਤ; ਕੁਸ਼ ਦੇ ਸੰਤਾਨ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਭੈਣ ਕਉਸ਼ਿਕੀ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਕੁਸ਼ਿਕ ਨੰਦਨ ਸੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੁਝ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਸੁੱਤ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਚੰਦਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੋਣਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਾਤ ਦਾ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਚਾਨਣ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਲਾਲੀ ਛਾ ਗਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ—"ਰਾਮ, ਰਾਤ ਚਾਨਣ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਸਵੇਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉੱਠੋ, ਉੱਠੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਸ਼ੋਣਾ ਨਦੀ ਸੁੰਦਰ, ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ, ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ਿ, ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰੀਏ?" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹੀ ਰਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲੇ। ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਹਨਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਨਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਹੰਸ ਤੇ ਬਗਲੇ ਵੱਸਦੇ, ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸਭ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਰਾਮ ਦਾ ਥਾਂ ਬਣਾਇਆ; ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿੱਤੇ। ਅੱਗ ਦੇ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਾਹਨਵੀ ਦੇ ਸੁਭਗ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੂਜਨੀਯ, ਮੈਂ ਗੰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਬਣੀ?" ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਆਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ—"ਹੇ ਰਾਮ, ਹਿਮਾਵਤ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਅਤੁੱਲ ਸੁੰਦਰ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਮੇਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਧੀ ਤੇ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਗੰਗਾ ਜਨਮੀ; ਦੂਜੀ ਧੀ ਉਮਾ ਨਾਮਕ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਹਿਮਾਵਤ ਪਾਸੋਂ ਮੰਗਿਆ। ਹਿਮਾਵਤ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ, ਦੂਜੀ ਧੀ ਉਮਾ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਘੰਭੀਰ ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਮਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਤ, ਅਤੁੱਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਉੱਤਮ ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਧੀਆਂ, ਗੰਗਾ—ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੇ ਉਮਾ ਦੇਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਹਨ। ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਪਹਿਲਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹੀ।