ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ਨਗਰ ਮਹਲਾਂ ਅਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਿੜਦੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਨਗਰ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਨਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਾਈ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਨਗਰ ਵਿਚ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। ਮਹਲਾਂ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਮਧੁ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਉੱਚ-ਉੱਚ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਲ ਵੇਖੇ ਜੋ ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਚੇ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਝਰਨੇ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਦ, ਮੈੰਦ, ਦਵੀਵਿਦ, ਗਵਯਾ, ਗਵਾਕਸ਼, ਗਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਭਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਘਰ ਵੇਖੇ। ਫਿਰ ਵਿਦਿਉਨਮਾਲੀ, ਸੰਪਾਤੀ, ਸੂਰਿਆਕਸ਼, ਹਨੁਮਾਨ, ਵੀਰਬਾਹੂ, ਸੁਬਾਹੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਲ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਮੁਦ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਤਾਰਾ, ਜਾਂਬਵੰਤ, ਦਧਿਵਕਤ੍ਰ, ਨੀਲ, ਸੁਪਾਟਲ ਅਤੇ ਸੁਨੇਤ੍ਰ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਰਾਜਪਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਘਰ ਹਲਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਧਨ-ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਘਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਘੇਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਮਹਾਨ ਮਹਲ ਸੀ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਲ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਸਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਰਗੇ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ—ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੇਵਤਾਈ ਫੁੱਲਾਂ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਿਆਂ। ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਗੜੇ ਵਾਨਰ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਾਈ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਤੋੜੀਆਂ ਨਾਲ ਮਹਲ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸਾ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਵੱਡੀਆਂ ਘੇਰੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਵਾਹਨਾਂ ਅਤੇ ਆਸਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅੰਦਰ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਿਲ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਕਈ ਵਿਛੋਣੇ ਤੇ ਬੈਠਕਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚਾਦਰਾਂ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੰਦਰ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਗੀਤ, ਤੰਤੂ ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਤੇ ਲਯ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਯੌਵਨ ਤੇ ਸੋਭਾ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੀਆਂ ਕਈ ਸੁੰਦਰ ਸਤਰੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਵਧੀਆ ਮਾਲਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਾਰੀਵਾਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ—ਨ ਉਹ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਨ ਹੀ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਬੇਤਰਤੀਬ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਅਤੇ ਕਰਧਨੀ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਲਾਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਤੁ ਤਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਇਕੱਲੇ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਹੁਣ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਗਦ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਡਰ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸੋਹਣੀ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਸੁੰਦਰ ਤਾਰਾ, ਇਹ ਰਾਘਵ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਸੰਤੋਖੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਸਾਫ-ਸਾਫ ਦੱਸੋ। ਜਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਤਾਰਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੋ ਅਤੇ ਨਰਮੀ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ-ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰੁਖਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਿਲਾਂਗਾ।" ਤਾਰਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਦਿਰਾ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਰਧਨੀ ਤੇ ਗਹਣੇ ਢਿੱਲੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਜਾ ਕਰ ਚੁੱਪ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਮੁੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਨਰਮ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਲਾਜ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਾਰਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ, ਮੱਤਵਾਨ ਅਤੇ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। "ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਮੂਲ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਕਿਸ ਨੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ? ਕੌਣ ਨਿਰਭਯ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਸੁੱਕੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਖੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾਵਾਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। "ਕੀ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਚਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਲੱਗਾ ਹੈ? ਉਹ ਨ ਰਾਜ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਸੋਚਦਾ, ਨ ਸਾਡੇ ਦੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਤਾਰਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸਭਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਿਤਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਦੀ ਵੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੀ ਇਸ ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।