ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਦੇ ਉਪਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰਣ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉਹਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ।” ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜ! ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਰਘੁਵੀਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਡਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਵਾਲੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਕੇ ਵੀ, ਅਣਗੌਲ ਹੋ। ਵੇਖੋ, ਪਤਝੜ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਸੱਪਤਛਦ ਵ੍ਰਿਖ਼ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਬੱਦਲ ਗੁਆਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਦਿਸ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੀ ਅਣਗੌਲੀ ਕਰਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਗਲਤੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਪਾਇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਬਸ ਜੋੜ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਕੋਲ ਮਾਫੀ ਮੰਗੋ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਨਿਯੁਕਤ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਝਾਅ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਡਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਜਦੋਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ, ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਗੁੱਸਾ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਪੁਰਾਣਾ ਉਪਕਾਰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਚੁਭਾਉਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕੋ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਰਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਮ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਵੀ, ਅਣਦੇਖਾ ਕਰੋ; ਜਲਦੀ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤੀ ਇੰਦਰ ਵਰਗੀ ਹੈ।” ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕੰਡ ਦੇ ਤੀਹਵੇਂ ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਵਾਨਰ ਖੜੇ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਜੋੜੇ ਹੱਥ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਤੇ ਮੁੱਖ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਗੁਫਾ ਦੇਖੀ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦਿਵ੍ਯ, ਖਿੜੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਉੱਥੇ ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਿੜੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ। ਉਥੇ ਦੇ ਵਾਨਰ, ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਜਦ ਚਾਹੁਣ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਦੇਖਣਯੋਗ ਸਨ। ਸੰਧਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿਚ ਮਦ ਤੇ ਮਧੂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸੀ। ਰਘੁਨਾਥ ਨੇ ਉੱਥੇ ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ, ਸੁੱਚੇ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਦ, ਮੈੰਦ, ਦਵਿਵਿਦ, ਗਵਯ, ਗਵਾਕਸ਼, ਗਜ ਤੇ ਸ਼ਰਭ ਦੇ ਮਹਾਨ ਘਰ ਵੇਖੇ। ਫਿਰ ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ, ਸੰਪਾਤੀ, ਸੂਰ੍ਯਾਕਸ਼, ਹਨੁਮਾਨ, ਵੀਰਬਾਹੁ, ਸੁਬਾਹੁ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਨਲ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਫਿਰ ਕੁਮੁਦ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਤਾਰਾ, ਜਾਂਬਵੰਤ, ਦਧਿਵਕ੍ਰ, ਨੀਲ, ਸੁਪਾਟਲ ਤੇ ਸੁਨੇਤ੍ਰ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਵੇਖੇ। ਇਹ ਵਡੇਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਘਰ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਘਰ ਧੁੰਦਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ, ਧਨ-ਅਨਾਜ ਦੀ ਭਰਮਾਰ, ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਔਖਾ, ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਘਰ ਸੀ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸੀ। ਉਹ ਘਰ ਚਿੱਟੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਕੰਗੂਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਿੜੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਮਿਲੇ ਮਹਾਨ ਦਰਖ਼ਤ, ਜਿਹੜੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲਾਦੇ ਹੋਏ, ਠੰਢਾ ਛਾਂ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੇ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਲਵਾਨ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਵਾਨਰ ਪਹਰਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੰਦਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਹਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਸੱਤ ਆਵਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਰਥਾਂ ਤੇ ਆਸਨਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਵੇਖੀ, ਤੇ ਅੰਦਰ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵੇਖਿਆ। ਹਰ ਥਾਂ ਸੋਨੇ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਖਟੀਆਂ, ਚੰਗੇ ਆਸਨ, ਕੀਮਤੀ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ। ਜਦ ਉਹ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਉਹਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੇ, ਤੰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਜੋ ਲੈ ਤੇ ਤਾਲ ਵਿਚ ਪਰਫੈਕਟ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਯੌਵਨ ਤੇ ਸੋਹਣਪ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਰਵਾਨਵਿਤ ਨਾਰੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ। ਉਥੇ ਕੁਝ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਾਲਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀਆਂ, ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਉਸਨੇ ਵੇਖੀਆਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਉਤਾਵਲੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਹਿਨਾਵੇ ਵਿਚ ਅਣਦੇਖੇ।