ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਥੀਆਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ, "ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਤਾਂ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਬੜੇ ਚੰਚਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਿਆਰ ਜਰਾ ਜਿਹੀ ਗਲ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਉਪਕਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਪਸ ਕਰ ਸਕਾਂ।" ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹਨੂਮਾਨ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਸੱਭਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, "ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ, ਡਰ ਨੂੰ ਪਰੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਵਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਬਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੁਖ-ਸਮਿੱਧੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ।" "ਤੂੰ, ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਏ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਪਤਝੜ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਿਆਹ ਸਪਤਛਦ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਬੱਦਲ ਛਟ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨਦੀ-ਝੀਲਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ।" "ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੱਥੇ ਤੇਰੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਠੋਰ ਬਾਤਾਂ ਵੀ ਸਹਿਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ।" "ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਯੁਕਤ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਡਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਮਰਥ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਪਰ ਮੁੜ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ—ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਉਪਕਾਰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ। ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿ, ਜਿਵੇਂ ਇਸਤਰੀ ਪਤੀ ਅੱਗੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਹੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ! ਰਾਮ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ, ਅਣਦੇਖਾ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਇੰਦਰ ਵਰਗੀ ਹੈ।" ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕੰਡ ਦੇ ਤੈਂਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਵਾਨਰ ਖੜੇ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਮਹਾਨ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਦਿਵ੍ਯ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਗੁਫਾ ਦੇਖੀ, ਜੋ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਥੇ ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਵਾਹਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ, ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਥਾਂ ਵਾਨਰਾਂ, ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਮਨਚਾਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਤਰ ਪਾਏ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸੀ, ਤੇ ਮਹਕਦਾਰ ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਮਧੁ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਮਹਿਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਬਹੁ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਮਹਲ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਵਿਂਧਯ ਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਚਸ਼ਮੇ ਵੀ ਦੇਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਦ, ਮੈੰਦ, ਦਵਿਵਿਦ, ਗਵਯ, ਗਵਾਕਸ਼, ਗਜ, ਤੇ ਸ਼ਰਭ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਵੇਖੇ। ਫਿਰ ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ, ਸੰਪਾਤੀ, ਸੂਰ੍ਯਾਕਸ਼, ਹਨੂਮਾਨ, ਵੀਰਬਾਹੁ, ਸੁਬਾਹੁ ਤੇ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਨਲਾ ਦੇ ਘਰ ਵੇਖੇ। ਕੁਮੁਦ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਤਾਰਾ, ਜਾਂਬਵੰਤ, ਦਧਿਵਕ੍ਰ, ਨੀਲ, ਸੁਪਾਟਲ ਅਤੇ ਸੁਨੇਤ੍ਰ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿਸ਼ਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਘਰ ਹਲਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ, ਧਨ-ਅਨਾਜ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸੁੰਦਰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਮਹਾਨ, ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਘਰ ਸੀ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਚਿੱਟੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਗੁੰਬਦ, ਕੈਲਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਰਗੇ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਘਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ ਸਨ, ਜੋ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲਿਆਏ ਹੋਏ, ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਿਕ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਖੰਭੇ ਤੇ ਤੋरणਾਂ ਹੇਠਾਂ ਖੜੇ ਸਨ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੰਦਨ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵੇਖੇ, ਜਿਹੜੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੇ ਆਸਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡਾ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਿਲ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਉੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸੋਨੇ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪਲੰਗ, ਵਧੀਆ ਆਸਨ, ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਉਹ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਤੇ ਲਯਬੱਧ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਯੌਵਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੀਆਂ, ਵਧੀਆ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਥੇ ਕੁਝ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਾਲਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ-ਔਕਾਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।