ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਅੰਗਦ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣਦੇ ਹੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਕਿੰਨੇ ਗੰਭੀਰ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ, ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਗਲਤ ਬੋਲਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਅਣੁਚਿਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾਈ ਹੋਵੇ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਬਿਨਾ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚਿੰਤਾ ਹੋਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਦੋਸਤੀ ਬਣਾਉਣੀ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਔਖਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਬੜੇ ਚੰਜਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕਦੀ ਹੈ।" "ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਮਾ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਅਸਮਰਥਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਚਿੰਤਤ ਹਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲੌਟਾ ਸਕਦਾ।" ਜਦ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇੰਝ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਹਨੂਮਾਨ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਉਹ ਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ ਜੋ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਰਾਘਵ ਨੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ, ਡਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਾਘਵ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੁਭਾਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ।" "ਤੂੰ, ਹੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਪਤਝੜ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਪਤਛਦ ਰੁੱਖ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਬੱਦਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਹੁਣ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹੈਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਰਾਘਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚੁੱਕੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਵੀ ਸਹਿਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਜਿਸ ਨੇ ਕੁਝ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਵਧੀਆ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਾਫੀ ਮੰਗੇ।" "ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਨਿਯੁਕਤ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਡਰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਅਣਮੰਗੇ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ, ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਸਭ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਭੜਕਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ, ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ, ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਜਲਦੀ ਤੇਰਾ ਮਨ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਘਵ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਵੇਗਾ।" ਇਸ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਸੁੰਦਰ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੁਹਾਂਡੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਾਨਰ ਖੜੇ ਸਨ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਗੁਫਾ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਦਿਵ੍ਯ, ਖਿੜੇ ਬਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਥਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਥਾਂ ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਿਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਥਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕਦਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾਏ ਹੋਏ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਸਨ। ਸੰਧਲ, ਅਗਰ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਮਹਿਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਮਧ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਪਰਪੂਰਣ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਬਹੁ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਮਹਲ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਵਿਂਧਯ ਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿੱਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਚੇ ਦਰਿਆ ਤੇ ਚਸ਼ਮੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਦ, ਮੈੰਦ, ਦਵਿਵਿਦ, ਗਵਯ, ਗਵਾਕਸ਼, ਗਜ ਤੇ ਸ਼ਰਭਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਘਰ ਵੇਖੇ। ਫਿਰ ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ, ਸੰਪਾਤੀ, ਸੂਰਿਆਕ੍ਸ਼, ਹਨੂਮਾਨ, ਵੀਰਬਾਹੁ, ਸੁਬਾਹੁ ਤੇ ਮਹਾਨ ਨਲਾ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਮੁਦ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਤਾਰਾ, ਜਾਂਬਵੰਤ, ਦਧਿਵਕ੍ਰ, ਨੀਲ, ਸੁਪਾਟਲ ਤੇ ਸੁਨੇਤ੍ਰ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਵਾਨਰ ਮੁੱਖੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਘਰ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਰੌਣਕਦਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਘਰ ਹਲਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਧਨ-ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਕ ਵੱਡੇ, ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ, ਹਲਕੇ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਲ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਰਗਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।