ਲਖ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮਹਾਂ ਵਹਿੜੇ ਵਾਂਗ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਗਰਜਣ ਵਾਲੀ ਤੂਫਾਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਇੱਕ ਬਾਂਦਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਸਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਗਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਅੰਗਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ, ਬਾਂਦਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਏ। ਪਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾ, ਜੋ ਅਰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆ ਕੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ ਬੈਠ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਰੁਤ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਖ਼ਮਣ, ਦੋ ਭਰਾ, ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਣਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਯੋਗ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਲਖ਼ਮਣ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਂਦਰ ਡਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਲਖ਼ਮਣ ਹੈ, ਰਾਘਵ ਦਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਰਾਜਾ, ਅੰਗਦ, ਤਾਰਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਜਲਦੀ ਭੇਜਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼। ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਬਾਂਦਰ ਰਾਜਾ। ਤੂੰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਸਤਕ ਨਿਵਾ, ਤਾਂਕਿ ਅੱਜ ਉਸਦਾ ਗੁੱਸਾ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਜਾ; ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਅਤੇ ਧਰਮ 'ਤੇ ਟਿਕਾ ਰਹਿ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕੰਡ ਦੀ ਬਤੀਸਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਅੰਗਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਲਖ਼ਮਣ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਸੰਯਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਭਾਰ ਅਤੇ ਹਲਕਾਪਣ ਨੂੰ ਤੋਲ ਕੇ, ਉਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਸੰਯਤਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਗਲਤ ਬੋਲਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਗਲਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਲਖ਼ਮਣ, ਰਾਘਵ ਦਾ ਭਰਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਉਂ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਵੈਰੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੌਕਸ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਰਖਦੇ ਹਨ, ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਐਸੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਹੈ, ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਲਖ਼ਮਣ ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਦੋਸਤ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਦੋਸਤ ਬਣਾਉਣਾ ਅਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਚੰਚਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪਿਆਰ ਛੋਟੀ ਗਲ ਨਾਲ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਹਾਂ, ਜੋ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਭਲਾ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।" ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਤੇ, ਹਨੂਮਾਨ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਰਿਆਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। "ਹੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਅਜੀਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਉਹ ਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਭੁਲਾਇਆ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।" "ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਰਾਘਵ ਨੇ, ਡਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਵਾਲੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਘਵ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਹੈ—ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਭਾਗ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਭੇਜਿਆ ਹੈ।" "ਤੂੰ, ਅਸਾਵਧਾਨ, ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਹੇਮੰਤ ਰੁੱਤ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਕਾਲੇ ਸਪਤੱਛਦ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।" "ਅਸਮਾਨ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਬੱਦਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵੀ।" "ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਹੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗੇ; ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਲਖ਼ਮਣ ਇੱਥੇ ਤੇਰੀ ਅਸਾਵਧਾਨੀ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹੈ।" "ਰਾਘਵ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ, ਤੈਨੂੰ ਸਹਿਣੇ ਪੈਣਗੇ।" "ਜਿਸਨੇ ਦੋਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਬਜਾਇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਲਖ਼ਮਣ ਦੀ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣ ਦੇ।" "ਇਕ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਨਿਯੁਕਤ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਡਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬਿਨਾ ਪੁੱਛੇ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਸਮਰਥ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ—ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ—ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਜੋ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਮੁੜ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਰੁੱਸਾਉਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜਨ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਸਤਕ ਨਿਵਾ; ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਹੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਮ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ, ਅਣਦੇਖਾ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਤੇਰਾ ਮਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਰਾਘਵ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਇੰਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਹੈ।" ਹੁਣ ਸੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕੰਡ ਦੀ ਤੇਤੀਸਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਫਿਰ, ਲਖ਼ਮਣ, ਜੋ ਵੈਰੀ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ, ਵੱਡੀ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਬਾਂਦਰ ਖੜੇ ਸਨ; ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੇਜ਼-ਤੇਜ਼ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ, ਬਾਂਦਰ ਡਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਦਿਵ੍ਯ ਸੀ, ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਥਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ।