ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਵੀਰ ਮੁੜ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਲੰਬੇ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਆਂ ਕਰਦੀ ਅੱਗ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਤੀਰ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਂਗ ਲਪਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਹਥਿਆਰ ਉਸ ਕੋਲ ਸਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਜਹਿਰੀਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਪੁੱਤ੍ਰ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਦੁਖ-ਕਹਾਣੀ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੱਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ!" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਫਰਮਾਇਆ, "ਜੇਕਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੋ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਆਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਉਹ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਉਦਾਸ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਤੁਰਦਿਆਂ-ਤੁਰਦਿਆਂ ਰਾਜਾ ਅੱਗੇ ਗਿਆ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਰੁਮਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜੇ, ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜੇ, ਤੇ ਰੁਮਾ ਦੇ ਚਰਨ ਦਬਾ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਮਾਮਲਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੀਂਦ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਿਚ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਮਦਿਰਾ ਵਿਚ ਮਸਤ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਨਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਡਰ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹੜ੍ਹ ਆਉਣ ਤੇ ਬਿਜਲੀ-ਵਰਗਾ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਕੋਲ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਉਠਾਈ। ਇਸ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਜਾਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਗੁਮਰਾਹ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਚੌਕਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਅੰਗਦ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤੇ ਉਹ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬਾਂਦਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਸੋਭਾਵਾਨ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਪਲਕਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਜੋ ਅਰਥ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਆਏ, ਜੋ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਰੁਤਗਣ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੱਚੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਜ ਕਰਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ ਤੇ ਰਾਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ—ਲਕਸ਼ਮਣ—ਕਮਾਨ ਫੜ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਂਦਰ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਰਾਘਵ ਦਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਬਾਤ ਕਰਨ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਇੱਥੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੰਗਦ, ਜੋ ਤਾਰਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਜਲਦੀ ਭੇਜਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹਨ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ। ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਦਾ ਗੁੱਸਾ ਅੱਜ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਚੱਲ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਕਰ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਤੀਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਅੰਗਦ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਣ ’ਤੇ, ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੇ ਹਲਕਾਪਣ ਨੂੰ ਤੋਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ’ਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਗਲਤ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਗਲਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਘਵ ਦਾ ਭਰਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਮੇਰੇ ਵੈਰੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਵੈਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਇਥੇ, ਹੁਣ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਸਮਝੇ, ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ। ਮੈਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੋਸਤ, ਬਿਨਾ ਵਜ੍ਹਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਸਤੀ ਬਣਾਉਣੀ ਸੌਖੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਭਾਉਣੀ ਔਖੀ। ਮਨਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ, ਪਿਆਰ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਤੇ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਉਪਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਹਦਾ ਲਾਹਾ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਿਆ।" ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਆਸ਼ਚਰਜ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਨੇਕ ਤੇ ਭਲਾ ਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਮਹਾਂਵੀਰ ਰਾਘਵ ਨੇ, ਡਰ ਨੂੰ ਪਰੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਵਲੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹੈਂ, ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ! ਹੁਣ ਪਤਝੜ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੱਪਤਛਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਕਾਲੇ ਫੁੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸਮਾਨ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਬੱਦਲ ਗੁਆਂਢ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਾਂਦਰ; ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੱਥੇ ਤੇਰੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਘਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚੱਕੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ, ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ, ਤੈਨੂੰ ਸਹਿਣੇ ਪੈਣਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਗੁੱਸੇ, ਅੰਗਦ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ, ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਰਾਮ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।