ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਰਦਾਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ: "ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਰੀਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੁੜ ਨਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ।" ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਵਿਅਕੁਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲ ਪੱਕਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵਿਅਕੁਲ, ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਆਕੁਲ, ਪਰ ਆਤਮ-ਸਥਿਰ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ: "ਇਹ ਵਾਨਰ ਧਰਮ ਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਆਪਣੀ ਮਤਿ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਨੀਚ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪਰ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੜਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਭਰਾ ਵਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਖਣ ਦਿਓ। ਇਨਜ ਵਿਰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।" "ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਇਹ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਿਆ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਲਈ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਕਰ ਲੈਣ।" ਇਸ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ, ਆਪਣੀ ਨੀਤ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਜੋ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। "ਤੁਸੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹੋ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਗਲਤ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੋ ਵੀਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ-ਵਰਤ ਹੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਰੀਤ ਨੂੰ ਪਾਲੋ।" "ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੀਆਂ, ਨਰਮ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਸਖਤ ਬੋਲ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ।" ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ, ਨਾਇਕ, ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਸੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਨੀਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਭਰਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਾਨਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮੌਤ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ, ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ, ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਠੀਕ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਵਾਂਗ ਸਿਆਣਾ ਹੈ, ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਰਾ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਣਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਪਵਨ-ਦੇਵ ਵਾਂਗ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਢਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਵਨ-ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਕਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਇੱਕ ਪੈਰ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਫਾਸਲਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਨੀਤ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਇਕ, ਰਾਮ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ — ਵਾਨਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ — ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕ੍ਰਾਂਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ, ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਔਖੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਲ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਹੌਂਦ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਹੋਠਾਂ ਨਾਲ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਘੁੰਮਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰ, ਜੋ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਤੇ ਤਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਦੋਹਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਇੰਧਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਉਹਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਵਾਨਰ, ਜੋ ਅੰਤ-ਕਾਲ ਦੇ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਖਬਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਰਦਾਰ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਤਾਰਾ ਨਾਲ ਰਸ-ਮਗਨ, ਵਾਨਰ-ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ, ਵਾਨਰ, ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਵਾਨਰਾਂ ਆਪਣੇ ਨਖ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ, ਵੀਰ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ, ਬਾਘਾਂ ਵਾਂਗ ਦੰਦ, ਤੇ ਸਭ ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਸ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਖਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਵੈ-ਸੰਯਤ ਵੀਰ ਹੈ, ਮੁੜ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ, ਲੰਬੇ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹਾਂ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਿਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਤੀਰ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੀ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਪੰਜ-ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਪ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: "ਬੱਚੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਆਗਮਨ ਸੁਣਾਉ।" "ਇੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਖੜਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਤੇਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਜੇਤੂ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ, ਵਾਨਰ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਬੱਚੇ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਜਲਦੀ ਆ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਗਦ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਅੰਗਦ, ਉਹ ਸਖਤ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਵਿਅਕੁਲ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੇ Rumā ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ Rumā ਦੇ ਚਰਨ ਵੀ ਨਮਨ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਨਰ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਿਚ ਲਿਪਟਿਆ, ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ; ਸ਼ਰਾਬ ਵਿਚ ਮਸਤ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।