ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੋਸ ਭਰੇ ਮਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੇ, ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤਣੀ ਹੋਈ ਡੋਰੀ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨ ਵੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਵਜਰ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜੇ ਉਸ (ਸੁਗਰੀਵ) ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਸਾਡਾ ਸਾਥੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋਣ। ਜਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਹ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਨਿਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਵੀ ਲੰਘ ਗਿਆ—ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਾਂ 'ਚ ਮਸਤ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਪੀਣ-ਪੁਤਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਤੂੰ ਜਾ, ਹੇ ਮਹਾ-ਵੀਰ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ: ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵਾਲੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਹ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰ, ਸੁਗਰੀਵ, ਤੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਨਾ ਚੱਲ। ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਤੋੜਿਆ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਜਦ ਹਾਲਾਤ ਇੰਝ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਮਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੋ ਕੁਝ ਠੀਕ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲ; ਤੇਜ਼ੀ ਕਰ, ਸਮਾਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਯਾਦ ਕਰ, ਧਰਮ ਦੀ ਲਕੀਰ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹੁ। ਅਜ ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਾਂ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਬੇਕਲ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੁਗਰੀਵ ਲਈ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕੰਡ ਦੇ ਇਕੱਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਦੁਖੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਵਾਨਰ ਨੀਤੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੇ ਅੰਜਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਮਨ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਲ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਹਲਕੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਆਸ ਪਾਈ। ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਵੀਰ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇ। ਇੰਝ ਨੀਤੀਹੀਣ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉਬਲਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਲਈ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਵਾਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਸੋ ਕਰ ਲੈਣ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਿਲਕੁਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਜਿਹਾ ਉੱਚਾ ਮਨੁੱਖ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਵੀਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਢੀਕ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ। ਹੁਣ ਜਦ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਬੋਲ, ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾ। ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਸੀ, ਵਧੀਆ ਯੋਧਾ ਸੀ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਪੁੱਜੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ, ਜੋ ਮੌਤ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਡੌਲਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਵਾਂਗ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸੀ, ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਨ ਰੁਕਦੇ ਹੋਏ, ਪਵਨ ਦੇਵ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰੌਂਦਦੇ ਹੋਏ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਡਗ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਫਾਸਲਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ ਨੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਕਾਂਢਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਔਖੀ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸਦੇ ਹੋਠ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ, ਨੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦੇ ਬਾਹਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਭਿਆਨਕ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ, ਜੋ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਫੜ ਲਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਤੇ ਤਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁੱਕਾ ਲੱਕੜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਵਾਨਰ, ਜੋ ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਫਿਰ, ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੀ, ਤਾਰਾ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ, ਵਾਨਰ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹਤ, ਪਹਾੜੀ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਖ਼ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸੀ। ਕੁਝ ਦਸ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੇ ਤਾਕਤਵਰ, ਕੁਝ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ, ਤੇ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਭਾਰੀ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਫੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਚੀ ਸੀ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਖਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਪਏ।