ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜ਼ਰਾ ਇੱਧਰ ਦੇਖੋ—ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹੰਸ, ਸਾਰਸ, ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਮੀਂਹਾਂ ਦੇ, ਜਿਹੜੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ ਲੱਗੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਜਿਤ, ਮੈਂ ਕੱਟ ਲਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚਕਰਵਾਕ ਦੀ ਮਾਦਾ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ, ਕਠਿਨ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਹੁਣ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਗਰੀਵ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਐਸੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਪਾਸ ਆਸਰਾ ਲੱਭਣ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਬਾਰੇ ਵਾਅਦਾ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਓਹ ਮਿਥਿਆਚਾਰੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਤੂੰ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਜਾ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੂਰਖ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਜਾ ਕੇ ਆਖੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਮੰਗਣ ਆਏਆਂ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਉਪਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਸ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਜੋ ਕਛ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਿਆਂ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਐਨੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮਾਸਖਾਣ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸੁਗਰੀਵ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸੋਨੇ-ਦੀ-ਪੀਠ ਵਾਲੀ ਤਣੀ ਹੋਈ ਧਨੁਸ਼, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਪ ਵਿੱਚ ਭਰੇ ਹੋਏ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਟੰਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਜਰ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ, ਮੁੜ ਸੁਣੇ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਜਿਹੇ ਵੀ ਹੋਣ। ਜਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ, ਆਪਣਾ ਲਾਭ ਲੈ ਕੇ, ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਮੀਂਹਾਂ ਦੇ ਲੰਘ ਗਏ, ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਜ-ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤੂੰ ਜਾ, ਮਹਾਨ ਵੀਰ, ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਕਹਿੰ: ਮੇਰੇ ਕੋਪ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਹੀਂ ਵਾਲੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਖੁੱਲਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ, ਸੁਗਰੀਵ, ਵਾਲੀ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਨਾ ਚੁਣ। ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਇਆ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਜਿਹੜੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰਕ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿ ਦੇ; ਜਲਦੀ ਕਰ, ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ। ਮੈਨੂੰ ਆਜ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਹਿਣ ਉਤੇ ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਮੁੜ ਨਾ ਵੇਖਣਾ ਪਵੇ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਘਨੇਰੇ ਤੇਜ਼ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਵਿਹਲ ਅਤੇ ਹਤਾਸ਼ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮਨੁਵੰਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੁਗਰੀਵ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕੱਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ—ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪਲ-ਪਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਨੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਨੇਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਐਸੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਨੀਚ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਪਾਈ। ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਭਰਾ ਵਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਖੇ। ਐਸੇ ਅਨੀਤੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਇਹ ਉਗਰ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਲਈ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਵਾਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਕਰ ਲੈਣ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਿਲਕੁਲ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਫੜ ਕੇ, ਜੰਗ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹੈ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਯੁਕਤ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ: “ਤੂੰ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਅਪਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਵੀਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਯੰਮ ਨਾਲ ਮਾਰੇ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਸਤਕਰਮ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਪੁਰਾਣਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਰਸਤਾ ਫੜ। ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਹੁਣ, ਜਦ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਸਮਝਾ।" ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਐਸਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ, ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਥੀਕ ਸੀ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ, ਨਿਰਮਲ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਭਰਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜੇ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਵਾਨਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਪੈਰ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਮੌਤ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ, ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਰਗਾ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਚਲ ਪਿਆ। ਭਰਾ ਦੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਨਦੇਵ, ਅਣਮਨ ਰਹਿ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਬਲ ਨਾਲ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੁੱਖ ਵੀ ਚਿਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟਾ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਨੋ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕ ਹੀ ਡੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਫਾਸਲਾ ਤੈਅ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੱਥੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ, ਵਧੀਆ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ, ਕ੍ਰਾਂਚਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ, ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ, ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।