ਮੌਸਮ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਹਵਾ ਵਿਚ ਨਰਮਤਾ ਤੇ ਠੰਡਕ ਸੀ, ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਾਂਝਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਧਾਨ ਦੇ ਖੇਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਾਂਦਨੀ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਗਦੀ ਠੰਡੀ ਪਵਨ—all ਕੁਝ ਇਹ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਹੁਣ ਮੀਂਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਢੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਮੱਛੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਗਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਇਸਤਰੀ ਸਵੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾਲ ਰਾਤ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਤੁਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਰਮ ਕਪੜੇ ਵਰਗੇ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਜਲ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਨਵ-ਵਿਵਾਹਿਤ ਦੂਲਹਣਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਰਗੇ ਲਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਣ-ਫਲੀਆਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਭੌਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ। ਮੀਂਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਬੱਦਲ ਹਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅਸਮਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਸੀ। ਪਤਝੜ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰੇਤਲੀਆਂ ਬਾਂਕਾਂ ਉਘਾੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਵ-ਵਿਵਾਹਿਤ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਜਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਰਾਂ ਵਿਖਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਰਲੇ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। "ਹੇ ਸੁਖਮਣੇ," ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਨੇ। ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ।" ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੱਤ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਆਸਨ ਰੁੱਖ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕੋਵਿਦਾਰ, ਬੰਧੁਜੀਵ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਆਮਾ ਪੌਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹੰਸ, ਕਾਂਝ, ਚਕਰਵਾਕ ਅਤੇ ਕੁਰਲੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਮੀਂਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗੇ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਦੀ ਮਾਦਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ।" "ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮੈਨੂੰ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖੀ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਅਤੇ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਰਾਜ ਵੀ ਖੋ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਤਰਸਦਾ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਆਸਰੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸੁਖਮਣੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੁਰਚਾਰੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਤੂੰ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਜਾ, ਅਤੇ ਮੈਰੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ—ਜੋ ਮੂਰਖ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਮ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ—ਨੂੰ ਕਹਿ ਆ। ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਸਰੇ ਆਏ ਹੋਏ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਉਪਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕਹਿਆ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਬਚਨ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਨੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸੋਨੇ-ਪਿੱਠ ਵਾਲਾ ਧਨੁਸ਼, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਵੇਖੋ। ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੀ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਟੰਕਾਰ, ਵਜਰ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਂਗ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜੇ।" "ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਵਿਰੋਧੀ-ਨਾਸ਼ਕ, ਜੇ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਣੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਸਾਡਾ ਸਾਥੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਹ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਮਕਾਕ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਲੰਘ ਗਏ, ਪਰ ਉਹ ਮੌਜਾਂ 'ਚ ਮਸਤ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਮਦਿਰਾ ਪਾਨ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਜਾ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕਿ ਮੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦੇ।" "ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵਾਲੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਰਾਹ ਅਜੇ ਵੀ ਖੁੱਲਾ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰ, ਵਾਲੀ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਨਾ ਪਾ। ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਬਚਨ ਤੋੜਿਆ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" "ਹੁਣ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਚਿਤ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜ, ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ। ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੁੜ ਨਾ ਵੇਖਣਾ ਪਵੇ।" ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਉਦਾਸ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮਨੂ ਵੰਸ਼ਜ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਉਦਾਸ, ਪਰ ਮਨ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਵਾਨਰ ਹੁਣ ਧਰਮ ਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਜਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦਾ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਮਨ ਉਧਰ ਨਹੀਂ।" "ਅਕਲ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਧਮ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ; ਪਰ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪਾਈ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ੂਰਨ, ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਵਾਲੀ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਣ ਦੇ, ਰਾਜ ਇੱਕ ਅਧਰਮੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉਪਜਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਝੂਠ ਤੇ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਵਾਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ।" ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। "ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ, ਹੇ ਵਧੀਆ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਨਾਇਕ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਯੰਮ ਰੱਖ ਕੇ ਮਾਰੇ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।