ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਦੇ ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਇਸਤਰੀ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਕਦੇ ਨਾ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਇੱਛਾ—ਜਿਵੇਂ ਪੱਤਝੜ ਦੀ ਹਵਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਤੜਫਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਫਲ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ—ਜੋ ਸੌਭਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ—ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਮੋੜੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਉੱਚ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਸਹਿਣੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਹੋਸ਼-ਹਵਾਸ ਖੋ ਬੈਠੇ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ, ਵੇਖ ਕੇ, ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਆਏ ਤੇ ਉਦਾਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋ? ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹਾਰ ਕਿਉਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਜਦੋਂ ਲਾਜ ਤੁਹਾਡੀ ਧਿਆਨਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ? ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਕਰਮ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਟੱਲ ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਲਗਾਓ, ਹੇ ਭਰਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਾਨਕੀ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੈ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ, ਹੇ ਸੂਰਵੀਰ, ਕੋਈ ਭੀ ਤਪਦੇ ਅੱਗ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਅਣਜਲਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਉੱਤੇ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਜੈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਚਰਿੱਤਰ-ਭਰੇ, ਹਿਤਕਾਰੀ, ਨੀਤੀਅਨੁਸਾਰ, ਧਰਮਯੁਕਤ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰਕ ਬਚਨ ਆਖੇ, “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਠੀਕ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਭਾਰੀ ਸ਼ੌਰਯ ਦੇ ਫਲ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।” ਫਿਰ, ਮੈਥਿਲੀ—ਕਮਲ-ਨੈਨੀ—ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਹੋਠਾਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਫਸਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੂੰਜਦੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਇਆ, ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਦਲ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਹੁਣ ਦਸੇਹਾਂ ਨੂੰ ਮਲਿਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋਣ ਉੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਮਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਲਦ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਮੀਂਹ, ਕੁਟਜ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹੁਣ ਠੰਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਦਲਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਮੋਰਾਂ ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਚਾਨਕ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਾੜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਧੋਤੀ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਚੰਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਪਤਝੜ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸੋਹਣੀਅਤ ਸਪਤਛਾਦ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਤਾਰਿਆਂ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੌਭਾਗ ਦਾ ਰੂਪ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਮਲ-ਕੁੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੇ ਜਗਾਇਆ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹੰਸ, ਜੋ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ ਤੇ ਕਮਲ-ਰਜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ ਉੱਤੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਚਮਕ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ—ਮਦ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਣੀ ਗਾਈਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਗਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸਾਫ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਆਸਮਾਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਬਦਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰੰਗੀਨ ਪੰਖੜੀਆਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਮੋਰਨੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੁਣ ਖਾਮੋਸ਼ ਹਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸੋਹਣੀਅਤ ਲੰਘ ਗਈ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਤਿਉਹਾਰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਝੁਰਮਟ ਸੋਨੇ-ਪੀਲੇ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਭਾਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਸੁਗੰਧ ਵੰਡ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਮੋਹਣੀਆਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਕਮਲ-ਕੁੰਡੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਸਮਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਧੋਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ; ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਿਕਣ ਮਿੱਟੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਮੋਟੀ ਧੂੜ ਬੈਠ ਗਈ ਹੈ, ਹੁਣ ਵੈਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ। ਸਾਂਡ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ, ਲੜਾਈ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ, ਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਾਦ ਹਾਥਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਆਪਣੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੋਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਰ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਖੁਦ-ਸਜਾਈਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਹੁਣ ਉਦਾਸ ਤੇ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਲੋਂ ਡਾਂਟੇ ਹੋਏ ਹੋਣ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਥੀ, ਆਪਣੇ ਟੁੱਟੇ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਭਾਰੀ ਗੱਜ ਨਾਲ, ਬਤੱਖਾਂ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਮਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਚਾਵ ਨਾਲ ਪੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ, ਹੁਣ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਰੇਤਲੀਆਂ, ਸਾਫ, ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੰਸ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਤਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਹੁਣ, ਨਦੀਆਂ, ਝਰਨਿਆਂ, ਹਾਵਾ, ਮੋਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਰੰਗਾ ਵਾਲੇ ਸੱਪ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਬਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਤੇ ਭੁੱਖੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਲੰਘ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਡਰਾਉਣੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੇ ਬਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਏ, ਸ਼ਾਮ, ਜੋ ਕੰਪਦੇ ਚੰਦਨੀ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹਣ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ, ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵਾਂਗ, ਵਿਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਤ, ਜਿਸਦਾ ਨਰਮ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਖੁਲ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਚਾਦਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਚੌਲ ਖਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਲਾਈਨ, ਹਵਾ ਵਲੋਂ ਡੋਲਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਗਲਦਸਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਸਮਾਨ ਵੱਲ ਉੱਡ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੰਸ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਰਾਤ ਦਾ ਆਸਮਾਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰੇ ਹਨ ਤੇ ਬਦਲ ਨਹੀਂ। ਸੋਹਣੇ ਪੋਖਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੋਫਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਐਸੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਰਾਣੀਆਂ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਣ। ਸਵੇਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹਵਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਵਾਂਸਰੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਧੁਨੀਆਂ, ਸਾਂਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਤੇ ਬਲਦਾਂ ਦੀਆਂ ਡਕਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰਸ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਨਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਕਾਸ਼ ਘਾਹ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਧੋਏ ਕਪੜੇ, ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਧੁ ਪੀ ਕੇ ਮਸਤ ਭੰਵਰੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਕਮਲ-ਰਜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੌਜ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਪਤਝੜ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।