ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ—ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕੌਣ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰੇ ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਣਗਿਣਤ ਤੇ ਅਜੇਤੂ ਵਾਨਰ ਖੜੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਲਪਤੀ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ। ਜਿਹੜੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਨਿਰਣਯਸ਼ੀਲ ਵਾਨਰ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਜਲਦੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ। ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੰਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੋ। ਜੋ ਵੀ ਵਾਨਰ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੌਤ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਵੱਡੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਬਾਂਦਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਮੰਨ ਕੇ ਆ ਜਾਣ। ਇੰਝ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਸਰਦਾਰ, ਜੋ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਬਦਲ ਛਟ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਸਨ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਲੋਚ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਫਿੱਕੇ ਆਸਮਾਨ, ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਚੰਦ ਤੇ ਚੰਨਣ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸ਼ਰਦ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਰਸ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ, ਜਨਕ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਰਾਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਉਹ ਸੌਂਝ ਗਏ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੁੱਥਰੇ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਿਜਲੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਬੱਦਲ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਗਲੇ ਅਤੇ ਸਰਸ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ, "ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਗਲੇ ਅਤੇ ਸਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦੀ ਹੋਏਗੀ? ਜਦ ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ ਵੇਖਦੀ ਹੋਏਗੀ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਦੀ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਏਗੀ?" "ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੁਲਾਹਟ 'ਤੇ ਜਾਗਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦੀ ਹੋਏਗੀ? ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ?" "ਮੈਂ ਅੱਜ ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਕੂਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਹਿਰਣੀ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਇਦ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨਾਰੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੂਰ ਹੈ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਸਤਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਾਂਗ, ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਹਿਰਣੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਵੀ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਹਲ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਫਲ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਭਾਗ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਕਰਕੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਉੱਚ-ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਅਸਹਣੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਹੋਸ਼ਹੀਣ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੌਮੀਤਰੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਉਦਾਸ ਭਰਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਉੱਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ? ਜਦ ਲਾਜ ਤੇਰੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕਿਉਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ?" "ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਯਤਨ ਕਰ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਠੀਕ ਪਛਾਣ, ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਨਿਰਭਿਕ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ—ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ, ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ। ਜਨਕ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਗ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬਿਨਾ ਸੜੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।" ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਅਜੇਤੂ ਸੀ, ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਚਿਤ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਨੀਤੀ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਤੇ ਠੀਕ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਭਾਰੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਫਲ 'ਤੇ ਕਦੇ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਫਿਰ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਹੋਠਾਂ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤਰਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਕੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਬੱਦਲ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਗੱਜਦੇ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਵਗਾ ਕੇ ਟਿਕ ਗਏ ਹਨ।" "ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ, ਦੱਸੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਬਾਰਸ਼ਾਂ, ਕੁਟਜ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਹੁਣ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬੱਦਲਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਮੋਰਾਂ ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਚਾਨਕ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।" "ਪਹਾੜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਧੁਲ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਚੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਸਪਤਛਦ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ, ਤਾਰਿਆਂ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਉੱਚੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ ਹੈ।" "ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਸੋਭਾ, ਜੋ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਜਗਾਇਆ ਹੈ।" "ਵੱਡੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁੰਦਰ ਹੰਸ, ਜੋ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਰੇਣੂਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਉੱਤੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਸੋਭਾ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ: ਰੁੱਤ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਗਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੁੱਥਰੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ।" "ਆਸਮਾਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਤਨ-ਪੰਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਵੇਖ ਕੇ—ਮੋਰਨੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੁਣ ਖਾਮੋਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲੇ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਵਿਛੋੜੇ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਰੰਗ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਲਈ ਲੋਚ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਬਚਨ ਆਖਦਾ ਹੈ।