ਜਦ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਦ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਘਵ ਲਈ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਆਓ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਰਾਘਵ ਜੀ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਤਲਾਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ।" ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਖੇਗਾ ਕਿ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। "ਰਾਘਵ ਜੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਾਧੂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਬੰਧੀ ਹਨ, ਅਣਮਾਪੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਵਿੱਤੀਅ ਹਨ।" ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਜਿਵੇਂ ਰਾਘਵ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿਓ। ਸਮਾਂ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ; ਜਦੋਂ ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੀ ਕਾਰਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾ ਵੀ ਕਰੇ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ ਅਤੇ ਜਾਨ ਤੱਕ ਵਾਪਸੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ? "ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰੀਛਾਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਦਸਰਥ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?" ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਦਸਰਥ ਨੰਦਨ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਮਹਾਨ ਸੱਪ ਸਭ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੱਕ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਹਿਚਕਿਚਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੋ।" "ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ, ਮਰੁਤ ਜਾਂ ਯਕਸ਼ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ—ਫਿਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, "ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਪੂਰੇ ਦਿਲੋਂ ਉਹੀ ਕਰੋ ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਰੇ।" "ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ। ਹੁਕਮ ਦਿਓ ਕਿ ਕੌਣ ਕੀ ਕਰੇ, ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਣਗਿਣਤ ਅਜੈਯ ਵਾਨਰ ਖੜੇ ਹਨ।" ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇਹ ਸਮੇਂ-ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੈਨਾ-ਪਤੀ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਅੱਗੇ ਆ ਜੁਟਣ। ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਵਾਨਰ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ। ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਵੀ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰੋ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਵਾਨਰ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੌਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਵੱਡੇ ਵਾਨਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਪੱਕਾ ਫੜ ਕੇ ਆਉਣ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਧੀਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸੁਗਰੀਵ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਹਟ ਗਏ, ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੀ ਰਾਤ 'ਚ ਖੜੇ, ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਤੇ ਵਿਛੋਹ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੀਲੇ ਆਸਮਾਨ, ਨਿਰਮਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਚੰਦਨੀ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਸ਼ਰਦ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਰਸ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ, ਜਨਕ ਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਵਿਛੋਹ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਰਾਮ ਜੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸੰਭਲ ਕੇ, ਚਤੁਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਆਸਮਾਨ, ਬਿਜਲੀ-ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਗਲੇ ਅਤੇ ਸਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ, "ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਅਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਗਲੇ ਅਤੇ ਸਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ 'ਚ ਮਸਤ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਵੇਂ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ?" "ਜੋ ਕਦੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੁਲਾਵਟ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਅੰਗ ਵਾਲੀ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਏਗੀ? ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਕੰਜਨੈਨੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਏਗੀ?" "ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆ, ਕੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਹਿਰਣੀ-ਅੱਖੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ।" "ਸ਼ਾਇਦ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਰਮਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਨਾਰੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੂਰ ਹੈ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਛੋਹ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੜਪਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਹੰਸ ਜਾਂ ਮਿਰਗ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਦੀ ਪਿਆਸ ਕਰਦੇ, ਵਿਛੋਹ ਵਿੱਚ ਕਰਾਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਫਲ ਲੱਭਦੇ ਗਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਮੋੜੇ, ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਵੇਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਤਿਕਾਰੀ, ਪਰ ਅਸਹਨਸ਼ੀਲ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਭੈਣ, ਤੁਸੀਂ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋ? ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਹਾਰ ਮੰਨ ਰਹੇ ਹੋ? ਜਦ ਲਾਜ਼ ਤੁਹਾਡੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ?" "ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਕਾਰਜ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਟੱਲ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਲ ਲਗਾਓ, ਹੇ ਭਾਈ।" "ਜਾਨਕੀ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ 'ਚ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅੱਗ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਅਵਿਜੇਤ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਨੀਤੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਹਿਤ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਪਰ, ਬੀਰ, ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਦੁਰਲਭ ਸ਼ੌਰਯ ਦਾ ਫਲ ਕਦੇ ਸੰਦੇਹਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਫਿਰ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੰਜ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਸੁੱਕੀ ਹੋਈਆਂ ਠੋਠੀਆਂ ਨਾਲ ਬਚਨ ਆਖੇ।