ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਮਾਹਰ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ, ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਸੱਚੀਆਂ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਸੁਗਰੀਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਾਣ-ਇੱਜ਼ਤ ਵੀ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਾਧੂ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਵੇਂ। ਜੋ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਧਨ, ਦੰਡ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਧਦੀ ਹੈ।” ਹਨੁਮਾਨ ਅੱਗੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਤੂੰ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਰਸਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੰਮ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਖਾਤਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਕਾਰ ਜਾਂ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ। ਜੋ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰ ਲਵੇ, ਪਰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” “ਇਸ ਲਈ, ਸਾਡੇ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਇਹ ਕੰਮ, ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਅਜੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਹੈ; ਆਓ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਖਾਤਰ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ। ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ—even ਜਦ ਉਹ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਤੇ ਉਤਸੁਕ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਰਾਘਵ ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਾਧੂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਪੁਰਾਣਾ ਸੱਜਣ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਪਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਵਿਤੀਯ ਹੈ।” “ਇਸ ਲਈ, ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ। ਸਮਾਂ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ; ਹੁਕਮ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਕੰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੀ ਕਰਦਾ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਜਦ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਅਤੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ।” “ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰੀਛਾਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਦਸਰਥਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਦਸਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਤੇਰੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਿਚਕਦਾ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੋ।” “ਦੇਵਤਾ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ, ਮਰੁਤ ਜਾਂ ਯਕਸ਼—even ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਫਿਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ! ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕਪੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੀਤਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨਪਸੰਦ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰ। ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਹੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਆਖ, ਕੌਣ ਕੀ ਕਰੇ ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਕਰੇ; ਹੇ ਨਿਧੋਸ਼, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਣਗਿਣਤ ਤੇ ਅਜੇਤੂ ਵਾਨਰ ਖੜੇ ਹਨ।” ਇਹ ਸਭ ਸਮੇਂ ਤੇ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ, ਜੋ ਬੜੀ ਗੁਣਵਾਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਇਕ ਵਧੀਆ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦਲਪਤੀ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ। ਜੋ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਵਾਨਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਚੁਸਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਆਪ ਵੀ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ।” “ਜੇ ਕੋਈ ਵਾਨਰ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੌਤ ਹੋਵੇਗੀ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਵੱਡੇ ਵਾਨਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਪੱਕਾ ਫੜ ਕੇ ਆ ਜਾਣ।” ਇਉਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਪੂਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇਹ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੇ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਹਟ ਗਏ, ਰਾਮ, ਜੋ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਸੀ, ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਰੀ ਆਕਾਸ਼, ਚੰਨਣੀ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਚੰਨ ਤੇ ਸ਼ਰਦ-ਰੁੱਤ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਦੇਖੀ। ਉਥੇ ਸੁਗਰੀਵ ਰਾਜ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਸੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਲਾਪਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਸੀ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਹ ਸੁਧ ਬਰਤ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਰੀ ਤੇ ਬੱਦਲ-ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਂਸ ਤੇ ਸਰਸ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਰਦ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ, “ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਕਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸ ਤੇ ਸਰਸ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਜਦ ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ?” "ਜੋ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਮਧੁਰ ਧੁਨ ਤੇ ਉਠਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਅੰਗ ਵਾਲੀ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ?" "ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆ, ਕੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਸ ਹਿਰਣ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਇਦ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਰਮੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਸੋਹਣੀ ਉੱਤੇ ਵਾਸਨਾ—ਜੋ ਸ਼ਰਦ-ਰੁੱਤ ਦੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀ—ਉਸਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ, ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀ ਲਈ ਤੜਪਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।