ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਫੌਜਾਂ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਹੀ ਠਹਿਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਹੋਣ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਮ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਭਾਦਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਾਠ ਤੇ ਸਾਮ-ਵੇਦ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਸੰਸਾਧਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਆਸ਼ਾਢ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਪੂਰੀ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵਗਣ ਤੇ ਧੁਨੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਣ, ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਉਥੇ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ। ਸੁਗਰੀਵ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਗੁਣ ਹਨ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਝਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸ ਕੰਢੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਣੀ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੀਂਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਪਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਸਮ ਜੰਗ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ, ਰਸਤੇ ਬੜੇ ਔਖੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਵੀ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਉੱਤੇ ਤੋਂ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖੀ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਵੀ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਜਦ ਉਹ ਅਪਣਾ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲਵੇਗਾ, ਤੇ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਸਮਝ ਲਵੇਗਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਮੈਂ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਆਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚਾ ਵੀਰ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਉੱਤਰ ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਅਹਿਸਾਨ ਫਰਾਮੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਸੁਣੇ ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸਵਰੂਪ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਪਤਝੜ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ, ਇਹ ਮੀਂਹਾਂ ਸਹਿਣ ਕਰ ਲਵੋ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੋ ਨਾ।" ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਚਕ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹੀਹਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਜਦ ਅਸਮਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ ਸੀ, ਨਾ ਬਿਜਲੀ, ਨਾ ਬੱਦਲ, ਕੇਵਲ ਸਾਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਗਾਂ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਚਾਂਦਨੀ, ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਸ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਸਦਾ ਨਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਆਪਣੀ ਚਾਹਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਤਾਰਾ ਨਾਲ, ਰਾਤ-ਦਿਨ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ, ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੋਵੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨਮੁਟਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਉਹ ਧਨ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵਾਯੂਪੁਤ੍ਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ ਤੇ ਬਚਨ ਦੀ ਗੁੰਝ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰੇਰਕ ਤੇ ਤਰਕਯੁਕਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਸੱਚੇ, ਹਿਤੈਸ਼ੀ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਯਸ਼ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ, ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਧੋੱਤਰੀ ਹੋਈ। ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਕੰਮ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰਖ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਠੀਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਯਸ਼ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਸਜ਼ਾ, ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਆਪ, ਸਾਰੇ ਇਕਸਾਰ ਹਨ; ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਚੰਗੀ ਚਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋ, ਸੁਖਦਾਇਕ ਰਾਹ ਤੇ ਹੋ, ਦੋਸਤ ਲਈ ਜੋ ਕੰਮ ਚੁੱਕਿਆ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰੋ। ਜੇਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੇ ਕਰਤਵ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋਸਤ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਿਸਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੇਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੋਸਤ ਲਈ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਕਰ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲੇ, ਦੋਸਤ ਲਈ ਇਹ ਕੰਮ ਅਜੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਰਾਘਵ ਲਈ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਤੇ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰਖ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਘਵ ਤੁਹਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਤਥਾਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਪੁਰਾਣਾ ਸਾਕਾ ਹੈ, ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੁਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਉਹੀ ਕਰੋ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਬਿਨਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ; ਹੁਕਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹੀ ਕੰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾ ਵੀ ਕਰੇ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਫਿਰ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ ਤੇ ਜਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਪਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਲਈ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ? ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਵਾਨਰ ਤੇ ਰੀਛਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਦਸਰਥਪੁਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਦਸਰਥਪੁਤ੍ਰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਮਹਾਨ ਸੱਪ—ਸਭ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਚਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੱਕ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿਚਕਚਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੋ। ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਦਾਨਵ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਅਸੁਰ, ਨਾ ਮਰੁਤ, ਨਾ ਯਕਸ਼—ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਤਾਂ ਛੱਡੋ ਹੀ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਤੁੱਟ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਚੁਕਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੋ, ਹੇ ਕਪੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਵੈਚੈਨੀ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਵਿਲਾਸਤਾ, ਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸੂਝਵਾਨੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।