ਮੋਸਮ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਘਣਘੋਰ ਬੱਦਲ ਗੜਗੜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਲੈ ਕੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਬੱਦਲ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਜਹਿੜੇ-ਜਹਿੜੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਸਨ, ਇ'en ਤੱਕ ਕਿ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਜਾਪਦੇ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਨਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਦਲ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਗਣ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਮਾਹਾਨ ਚੋਟੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਹਾੜ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਰੂਪ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਸਮਾਨ ਇੰਨਾ ਘਣ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਾ ਤਾਰੇ ਦਿਸਦੇ, ਨਾ ਸੂਰਜ। ਧਰਤੀ ਨਵੀਆਂ ਵਰਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤਰਬਤਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਸੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਦ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਲੇ ਵਗਦੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਵੱਡੀਆਂ, ਚੌੜੀਆਂ ਝਰਨਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਝਰਨਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਉਹ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਹ ਝਰਨਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਢਲਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਰਹੀਆਂ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਲੇ ਡਿੱਗਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਰਗ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਵਿਖਰ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਤੇ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਚੰਬੇ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ—ਇਹਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ, ਫੌਜਾਂ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੇ ਦੋਸਤੀ ਤੇ ਵੈਰ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਦਰਪਦ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ ਕਰਦੇ, ਸਮਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਮ ਗੀਤ ਗਾਵਣ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਭਰਤ, ਜੋ ਕੋਸਲ ਦੇ ਨਾਥ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਲੈ ਕੇ, ਹੁਣ ਆਢ੍ਹ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ। ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਜਿਵੇਂ ਭਰ ਗਈ, ਉਸਦਾ ਵਗਣ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਮੈਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗੁਣੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੁਖੀ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਖੋ ਬੈਠਿਆ ਹਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਵੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੀਂਹਾਂ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਥਾਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਤੇ ਰਸਤੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੈ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਕਸਦ ਵੀ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲਵੇਗਾ ਤੇ ਸਮਾਂ ਠੀਕ ਜਾਣੇਗਾ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਯਾਦ ਕਰ ਲਵੇਗਾ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਮੈਂ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਵੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਉੱਤਰ ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਅਪਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਹੇਮੰਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ, ਇਹ ਵਰਖਾ ਸਹਿਣ ਕਰੋ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੋ।" ਹੁਣ, ਵੱਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੱਤੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਸੁਣੋ। ਅਸਮਾਨ ਹੁਣ ਸਾਫ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਾ ਬਿਜਲੀ, ਨਾ ਬੱਦਲ, ਸਿਰਫ਼ ਸਾਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਚਾਂਦਨੀ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਲਕੜਾਂ ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਵਲ ਧਿਆਨ ਘੱਟ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵਿਚ ਰਮ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਮਸਤ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਇੱਛਿਤ ਤਾਰਾ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮੌਜਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਮੁਕ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਧਨ ਦੀ ਅਸਲ ਮਿਆਦ ਜਾਣ ਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਪਵਨਪੁਤਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਯੁਕਤੀਯੁਕਤ ਬਚਨ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਬਚਨ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਸੱਚੇ, ਭਲੇ, ਨੀਤੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਪਿਆਰ ਭਰੇ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਯਸ਼ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਾਧੂ ਹੋ ਗਈ। ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਹ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਦੰਡ, ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਆਪ, ਸਭ ਇਕਸਾਰ ਹਨ, ਉਹੀ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਲਿਆ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਾ ਕਰੋ। ਜੋ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਹਜੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਰਾਘਵ ਲਈ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਤੇ, ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਜਣੀ, ਭਾਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ ਕਿ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿਚ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਹਨੁਮਾਨ—all ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ।