ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਮਸਤ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ, ਗਾਂਵਾਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਜੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਪ ਹੀ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੱਦਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਗੁੰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਵਰਖਾ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਲੈ ਕੇ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਤਾਕਤਵਰ ਮੀਂਹ ਮੋਹੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪੈਂਦੇ, ਹਵਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦੀ, ਨਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਕੰਢੇ ਤੋੜ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਪਹਾੜ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ, ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਸਮਾਨ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨਾ ਤਾਰੇ ਦਿਸਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਸੂਰਜ। ਧਰਤੀ ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਸੀ, ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਲੁਕ ਗਈਆਂ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਧਾਰਾਂ ਵਗਦੀਆਂ, ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਝਰਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਝਰਨਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਜਦੀਆਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀਆਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਇਹ ਝਰਨਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਢਲਾਣਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਰਹੀਆਂ, ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਝੜਦੀਆਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਵਿਖਰ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਜਦ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ, ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਚੰਬੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜਦੇ, ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਮੁਕ ਗਏ, ਫੌਜਾਂ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਜੰਗ ਅਤੇ ਰਾਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਦਰਪਦ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸਾਮ ਗਾਇਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਭਰਤ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਆਢ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਧਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗੁਣ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸ ਕੰਢੇ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੀਂਹ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਵਣ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਥਾਹ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਸਮ ਯੁੱਧ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਰਾਹ ਬੜੇ ਔਖੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੀ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਉਹ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲਵੇਗਾ ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਮੈਂ ਢੁਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਮਿਹਰ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਆਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਵੀਰ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਅਪਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਮੰਨੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਗ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ, ਇਹ ਮੀਂਹ ਸਹਿਣ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਨਾ ਪਵੋ।" ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੱਤੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਅਸਮਾਨ ਬਿਜਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਂਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸੁਹਾਵਣੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਪਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਨ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਸੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਹਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦਿਨ ਮੌਜ ਕਰਦਾ, ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਸੀ; ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਮ ਮੰਤਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣਦਾ। ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ, ਧਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਜਾਣਦਾ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ। ਫਿਰ, ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਦੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਸੁਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਸੱਚੀਆਂ, ਉਚਿਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਮਾਣ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਾਧੂ ਹੋਈ। ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਕੰਮ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰਾ ਕਰੋ। ਜੋ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚ ਢੁਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਸਦਾ ਠੀਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਰਾਜ, ਮਾਣ, ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਸਜ਼ਾ-ਇਨਸਾਫ, ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਆਪ, ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਕਸਾਰ ਹਨ; ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਹ ਤੇ ਹੋ, ਦੋਸਤ ਲਈ ਲਏ ਕੰਮ ਨੂੰ ਢੁਕਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰੋ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋਸਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਦੋਸਤ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਚਾਹੇ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਲਵੇ, ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਅਜੇ ਇਹ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ; ਆਓ, ਰਾਘਵ ਲਈ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੀਏ।