ਬੱਦਲ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਬਰਸਾਤ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਅਤੇ ਕਾਂਜਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਂਜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਵੱਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੇ ਹੋਏ ਸਫੇਦ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਨਵੇਂ ਹਰੇ ਘਾਹ, ਨਿੱਜੇ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਕਾਂਡਿਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰਗੋਪਾ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲ ਰੰਗਤ ਨਾਲ, ਐਸਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਲੱਕ ਦੀ ਚਾਦਰ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਨਾਰੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਤੋਤਾ ਦੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਛਾਂ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਕੇਸ਼ਵ ਤੇ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਦਰਿਆ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਖੁਸ਼ ਕਾਂਜ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਾਰੀ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਨੱਚਣ ਨਾਲ ਜੀਵੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬਲਦ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦਰਿਆ, ਬੱਦਲ, ਮਸਤ ਹਾਥੀ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ — ਇਹ ਸਭ ਵਗਦੇ, ਬਰਸਦੇ, ਗੂੰਜਦੇ, ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਸੋਚਦੇ, ਨੱਚਦੇ, ਆਰਾਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੋਰ ਅਤੇ ਬਾਂਦਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ 'ਚੋਂ ਮਧੁਰ ਰਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਛੇ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ (ਭੰਬੀਰ) ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ 'ਤੇ ਚੁੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਸਤ ਹੋਣ ਨੂੰ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਜੰਬੂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਪੱਕੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਸਵਾਰਮਾਂ ਦੇ ਭੰਬੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਸ ਪੀਣ ਕਰਕੇ, ਲਾਲ ਪਾਊਡਰ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਦਲ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਝੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਚੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ, ਜੰਗ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਚੱਲਦਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਰ ਗੂੰਜ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਕਦੇ ਭੰਬੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਕਦੇ ਨੀਲੇ ਗਲ ਵਾਲੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਨੱਚਣ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੰਬ, ਸਾਲ, ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਮਧੁਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ-ਘਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਰ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਨੱਚਦੇ ਤੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ, ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਅਤੇ ਸੁੱਚਾ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਪਿਆਲਿਆਂ 'ਚ ਫੜਿਆ, ਪਿਆਸੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਹੋਵੇ। ਭੰਬੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੈ-ਲੈ ਬੁਲਾਵਾਂ, ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੁੰਜ — ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਸੰਗੀਤ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਫਿਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲਾਂ 'ਚ, ਮੋਰ ਕਦੇ ਨੱਚਦੇ, ਕਦੇ ਉੱਚਾ ਬੁਲਾਉਂਦੇ, ਕਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਤਨ-ਸਜੇ ਪੂੰਛ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਦਿਖਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਗੀਤ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗੇ ਬਾਂਦਰ, ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਨੀਂਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ, ਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ 'ਚ ਚੀਕਦੇ ਹਨ। ਦਰਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਚਕਵਾ ਪੰਛੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਗਾ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਕੰਢਾ ਸਾਫ ਕਰਦੇ, ਨਵੇਂ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਪਤੀ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਨੀਲੇ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ, ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਦਿਖਦੇ ਹਨ; ਜੰਗਲਾਂ 'ਤੇ, ਜੋ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਬੱਦਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਦਿਖਦੇ ਹਨ। ਹਾਥੀ, ਕਦੰਬ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲੇ ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲਾਂ 'ਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਸਤ ਮੋਰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਘਾਹ ਇੰਦਰਗੋਪਾ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭੰਬੀਰ, ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਵੇਂ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਫਿਲਾਮੈਂਟ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਛੱਡ ਕੇ, ਤਾਜ਼ਾ ਕਦੰਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ 'ਚ ਰਸ ਪੀਦੇ ਹਨ। ਮਸਤ ਹਾਥੀ, ਖੁਸ਼ ਗਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ 'ਚ ਤਾਕਤਵਰ ਸਿੰਘ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਸੁਹਣੇ, ਰਾਜੇ ਆਰਾਮ 'ਚ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਬੱਦਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ 'ਚ ਵੱਡੀਆਂ ਬਰਸਾਤਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਬ, ਜਲਾਸ਼ੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਕਤਵਰ ਬਰਸਾਤ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾ, ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਖੋਹ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦੇ, ਪਾਣੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਆਏ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਾਣੀ-ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼, ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਨਾ ਤਾਰੇ ਦਿਖਦੇ, ਨਾ ਸੂਰਜ; ਧਰਤੀ, ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਨੇਰੇ 'ਚ ਡੁੱਬੀ, ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲੁਕ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਜਲ-ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧੋਈਆਂ, ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਵੱਡੀਆਂ, ਚੌੜੀਆਂ ਜਲ-ਧਾਰਾਂ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਟਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਜਲ-ਧਾਰਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ 'ਤੇ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀਆਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੌੜੀਆਂ ਜਲ-ਧਾਰਾਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਢਲਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਢਲਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਦੀਆਂ, ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਵੱਡੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ, ਇੰਦਰ-ਨਾਰੀ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਮੋਤੀ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਪ੍ਰੇਮ-ਉਤਸ਼ਾਹ 'ਚ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੰਛੀ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ, ਕਮਲ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਚਮਲੀ ਫੁੱਲ ਖਿੜਦੇ, ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਫੌਜਾਂ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਵੈਰ ਤੇ ਰਸਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਮਾਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਭਾਦਰਪਦ ਦੇ ਮਹੀਨੇ 'ਚ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਆਸ਼ਾਢ ਮਹੀਨੇ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਯੂ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਧਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਮੇਰੇ ਮਨ 'ਚ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਬਹੁਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਾਜ 'ਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਗਵਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਬਰਸਾਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਵਣ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਸੀਮ ਵੈਰੀ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਸਮ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਅਣਕੁਲ ਨਹੀਂ, ਰਸਤੇ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿ ਕੇ, ਹਾਲ ਹੀ 'ਚ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵਾਨਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ, ਜਦ ਉਹ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲਵੇਗਾ ਤੇ ਸਮਾਂ ਪਛਾਣ ਲਵੇਗਾ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਯਾਦ ਕਰ ਲਵੇਗਾ; ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।