ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਨਦੀ ਦਾ ਘਾਟ ਬਿਲਕੁਲ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਮੈਲ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਭਰਦਵਾਜ਼, ਦੇਖੋ, ਇਹ ਘਾਟ ਕਿੰਨਾ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਸੁਹਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਿਆਰੇ, ਆਪਣਾ ਕਮੰਡਲ ਰੱਖ ਦੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ ਲਿਆ ਦੇ। ਮੈਂ ਇਥੇ, ਤਮਸਾ ਦੇ ਇਸ ਉੱਤਮ ਘਾਟ ਉੱਤੇ, ਸਨਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।” ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਚੋਲਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਉਸੇ ਨੇੜੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ, ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ। ਪਰ, ਅਚਾਨਕ, ਇਕ ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ, ਜੋੜੇ ਵਿਚੋਂ ਨਰ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਨਰ ਪੰਛੀ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਪਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਆਪਣਾ ਸਾਥੀ ਮਰਿਆ ਦੇਖ, ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੇ ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਰੂਣ ਸੁਰ ਵਿਚ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਮਾਦਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਵਜਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਤਾਂਬੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ, ਸੋਹਣੇ ਪੰਛੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਵਿਰਹ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ। ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਅਨਿਆਏ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਬੋਲ ਨਿਕਲੇ: “ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਤੂੰ ਜੋ ਕ੍ਰੌਂਚ ਜੋੜੇ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਕਾਮ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਾਰਿਆ, ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਚਿਰਕਾਲਕ ਯਸ਼ ਨਾ ਮਿਲੇ।” ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ, “ਇਹ ਮੈਂ ਕੀ ਉਚਾਰਿਆ, ਪੰਛੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਜੇਹੀ ਬਾਤ ਕਹਾ ਦਿੱਤੀ?” ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਇਹ ਬੋਲ ਛੰਦ ਵਿਚ, ਲਯਾਬੱਧ, ਮਿਠੜੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਛੰਦ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਹੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹੀ ਘਟਨਾ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਆਸ਼ਰਮ ਆ ਗਏ। ਭਰਦਵਾਜ਼, ਜੋ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਕਮੰਡਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਮਨ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਚੌਂਹ-ਮੁਖੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਰਜਨਹਾਰ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਵਾਲਮੀਕੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਉੱਠ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਪੈਰੀਂ ਧੋਣ, ਅਰਘ, ਆਸਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ’ਤੇ, ਵਾਲਮੀਕੀ ਵੀ ਬੈਠ ਗਏ। ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਕ੍ਰੌਰਤਾ ਭਰੇ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਬੋਲ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਦੁਖ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਲਈ ਉਹੀ ਛੰਦ ਉਚਾਰਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਛੰਦ ਜਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ। ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੇ ਉਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸੁਣੀ, ਗੁਪਤ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ, ਜਿਹੜੀ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੇ ਸੀਤਾ ਉੱਤੇ ਘਟੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਗਤ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਚ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਤੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਰਿਆ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਬੱਧ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚਲਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰੀ ਰਚੀ ਰਾਮਕਥਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ਉਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦਾ ਰਹੇਂਗਾ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਚੰਭੇ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਛੰਦ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਚਤੁਰਪਦ ਛੰਦ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਬੋਲ, ਵਾਰੰ-ਵਾਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਕਿ, “ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਰਾਮਾਯਣ ਐਸੇ ਹੀ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਰਚਾਂਗਾ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਅਰਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਣਾਈ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਮਾਨ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇੱਕ ਐਸੀ ਕਾਵਿ ਰਚੀ, ਜੋ ਯਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਯੋਗ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਾਕ ਬਣਾਏ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦਸ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਸੁੰਦਰ ਰਚੀ ਹੈ।