ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਚੰਨਣ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੀ। ਇਸ ਯਾਦ ਅਤੇ ਵਿਰਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੋ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੀਂਦ ਆਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਂਸੂਆਂ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਢਾਢਸ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਵੀਰ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਕਰਮਯੋਗੀ, ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਭਿਕ ਹੈਂ। ਬਿਨਾਂ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ, ਕੋਈ ਵੀ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਛਲਕਪਟੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਕੁਟੰਬ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕੇਂਗਾ। ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰਾ, ਜੰਗਲਾਂ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਲਟ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਦੀ ਕੀ ਬਾਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੀਂਹਾਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਰਾਵਣ, ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰੇਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਹ ਹੇਠਾਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਭਾਰਾਂਗਾ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਸੁਹਾਵਣੇ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਜੋ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਸਨੇਹ, ਭਲਾਈ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਦੁਖ, ਜੋ ਹਰ ਉਪਰਾਲੇ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੋ ਵੀਰ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਉਚੇਰਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਗਾ ਇਰਾਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਾਨਰ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਰੇਗਾ। ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ, ਮੀਂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰ, ਤੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿ। ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਰੋਕ, ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ, ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਥੇ ਰਹਿ। ਇਸ ਸਿੰਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸ, ਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ।" ਹੁਣ, ਉੱਤਮ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਈਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅੱਜ ਮੀਂਹਾਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਵੇਖ, ਅਸਮਾਨ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਮਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨੂੰ ਗਰਭ ਵਾਂਗ ਧਾਰ ਕੇ, ਹੁਣ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਰਸ ਪੀ ਕੇ, ਮੀਂਹ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਕੁਟਜ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਲਾਲ ਤੇ ਫਿੱਕੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਧੱਬੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਲਾਲੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ, ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਰਾਂ, ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਚਲਦੀ, ਸੰਧੂਰ ਰੰਗੀ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਛਾਂ, ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਫਿੱਕਾ ਹੋਇਆ ਅਸਮਾਨ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤੜਪਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਤਾਜ਼ਾ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਨਾਰੀ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।" "ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਕੰਫ਼ਰ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਠੰਢੀਆਂ ਤੇ ਕੇਤਕੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੀਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਵੇਖ, ਇਹ ਪਹਾੜ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਪੂਰੇ ਫੁੱਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕੇਤਕੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਮਹਿਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਹਾੜ, ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮੜੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਿਉਂ ਜਨੇਊ ਪਾਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹਵਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਪੰਡਿਤ ਵੇਦ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋਣ।" "ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋੜੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ, ਤੇ ਗਰਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ, ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਪਿਆਰੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰੇ ਗੁੰਮ ਹਨ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਵੇਖ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਟਜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਕਈ, ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਤੜਪ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਰਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਧੂੜ ਬੈਠ ਗਈ ਹੈ, ਹਵਾ ਹੌਲੀ ਹੈ, ਤਾਪ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਹੁਣ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਝੀਲਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਵੱਲ, ਜੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਰਸਤੇ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉੱਤੇ ਰਥ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ। ਅਸਮਾਨ, ਕਿਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਛਾਇਆ, ਕਿਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਕਿਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸਤ੍ਹਾ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।" "ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਸਰਜ ਤੇ ਕਦੰਬਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਰੰਗੀਆਂ, ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦ ਬੁਲੰਦ ਬਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਕੀਆਂ ਜਾਮੁਨਾਂ, ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ, ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਾਲ ਖਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲੇ ਹੋਏ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ, ਪੂਰੇ ਪੱਕੇ ਆਮ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਬੱਦਲ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਝੰਡੀਆਂ ਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਰਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਹਾਥੀ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹੋਣ। ਜੰਗਲ, ਘਾਹਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਹਰੀ ਹੋਈ, ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਨੱਚਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ, ਮੀਂਹਾਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।