ਮਾਲਯਵਤ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਿਤਾ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਦੀ ਯਾਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸਦੀ ਰਹੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੰਦਨੂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਖਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜਦ ਉਹ ਲੇਟਦਾ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਰਾਮਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕਾਕੁਤਸਥਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖਿਆ। "ਹੀਰੋ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਪਰਾਲਾ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਰਮਯੋਗੀ ਹੈਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈਂ, ਧਰਮਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਨਿਸ਼ਚਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਵੈਰੀ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ—ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕੇਂਗਾ। ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥਾ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਉਲਟ ਸਕਦਾ ਹੈਂ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ! ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ; ਮੀਂਹਾਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਰਾਵਣ, ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਹ ਰਾਹੀਂ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹਵਨ ਸਮਗਰੀ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ: "ਜੋ ਇੱਕ ਭਗਤ, ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੂੰ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅਡੋਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ, ਤੇਰੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਵਾਂਗਾ। ਇੱਕ ਵੀਰ ਉੱਤੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਬੋਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ ਅਤੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੁਭ ਇਰਾਦਾ ਜਾਹਰ ਕੀਤਾ: "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਵਾਨਰ ਤੇਰੀ ਆਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ। ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ, ਮੀਂਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਹਿ ਲੈ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹਿ।" "ਆਪਣੀ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ, ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ, ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਾਲਯਵਤ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿ, ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ।" ਹੁਣ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਈਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਰਾਮਾ ਮਾਲਯਵਤ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੀਂਹਾਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਅੱਜ ਆ ਗਈ ਹੈ; ਵੇਖ, ਅਕਾਸ਼ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਅਕਾਸ਼, ਜੋ ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਗਰਭ ਵਾਂਗ ਪਾਲਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਸੁ essence ਪੀ ਕੇ, ਮੀਂਹ ਦੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਸੂਰਜ ਅਕਾਸ਼ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੀੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਜਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਕੁਟਜ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਲਾਲੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲਾਲ ਤੇ ਫਿੱਕੇ ਚਿੱਟੇ ਪੱਛੀਆਂ, ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਚੀਰੇ, ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਐਸਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖਮਾਂ 'ਤੇ ਪੱਟੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣ।" "ਅਕਾਸ਼, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਚੰਦਨ ਰੰਗਤ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਫਿੱਕੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਝਲਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ, ਐਸਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਨਾਰੀ ਰੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।" "ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਕਪੂਰ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਠੰਡੀ, ਅਤੇ ਕੇਤਕਾ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੀਣ ਯੋਗ ਹਨ।" "ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਦੇਖ, ਜਿਸਦੇ ਅਰਜੁਨ ਰੁੱਖ ਪੂਰੀ ਫੁੱਲ-ਫਲਦੇ ਹਨ, ਕੇਤਕਾ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਸਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।" "ਪਹਾੜ, ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮੜੀਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ, ਧਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਨੈਉ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹਵਾ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਐਸਾ ਦਿਖਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪੰਡਿਤ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਣ।" "ਅਕਾਸ਼, ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਬਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਗੱਜਣ ਵਾਲੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਲਗਦਾ ਹੈ।" "ਬਿਜਲੀ, ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ 'ਤੇ ਚਮਕਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਦਿਖਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਿਤਾ, ਤਪਸਵੀ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।" "ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀਆਂ ਸੀ, ਹੁਣ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ।" "ਸੋਮਿਤ੍ਰਿ, ਪਹਾੜੀ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕੁਟਜ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲ-ਫਲਦੇ ਹਨ—ਕੁਝ, ਅੰਸੂਆਂ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਏ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਅੱਜ ਧੂੜ ਠਹਿ ਗਈ, ਹਵਾ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਈ, ਧੁੱਪ ਦਾ ਜਲਣ ਮਿਟ ਗਿਆ; ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀ, ਆਪਣੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਮੀਂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਰਥ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ।" "ਅਕਾਸ਼, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸਤਹ ਵਾਂਗ ਲਗਦਾ ਹੈ।" "ਪਹਾੜੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਸਰਜ ਤੇ ਕਦੰਬ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" "ਪੱਕੇ ਜੰਬੂ ਫਲ, ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਧਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਖਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਆਮ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਬੱਦਲ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਝੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ, ਗੱਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹੋਣ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਲਯਵਤ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ, ਰਾਮਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੀਂਹਾਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਡੀਕ, ਦੁਖ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਸਿਤਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।