ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਦਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਰਤ ਹੋ ਕੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮਲਕਦੇ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ ਉੱਤੇ ਹੰਸ ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਆ ਕੇ ਬੈਠਦੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੌਣਕ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸੀ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਛਾਂਵ ਸੀ, ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ, ਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕੁਮੁਦ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਸੀ। ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਤਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਝੁੰਡ ਸਨ, ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਨੋਹਰ ਦਰਿਆ, ਹੇ ਮਿੱਠੇ ਮਨੁੱਖ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਅਕਸਰ ਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਸੀ, ਜੋ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਉੱਠੀਆਂ ਹੋਣ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਥਾਂ ਕਿੰਨੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ! ਜ਼ਰੂਰ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਾਂਗੇ ਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਾਂਗੇ।" ਇੱਥੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਅਸਚਰਜਮਈ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ; ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਨਗਰੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਮੁੜ ਮਿਲ ਗਈ, ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਵੱਡੀ ਕismet ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਪਹਾੜ ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੁਖਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤਿਆਂ ਵੀ, ਉਸਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਇਹੀ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਕਾਕੁਤਸਥਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗਿਆ, "ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਵੀਰ, ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦੇ। ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮਯੋਗੀ ਹੈਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹੈਂ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਨਿਸ਼ਚੈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਛਸ, ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਠੱਗਣ ਵਾਲੇ ਰਾਛਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ, ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਧਾ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਸ ਰਾਛਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੁਟੰਬ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕੇਂਗਾ। ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਉਲਟ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਵਣ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ? ਹੁਣ ਬਰਸਾਤ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਰਾਵਣ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮਾਰ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਖ ਹੇਠਾਂ ਛੁਪੇ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਾਂਗਾ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਜੋ ਬਚਨ ਇਕ ਭਗਤ, ਸਨੇਹੀ, ਸੱਚੇ ਤੇ ਬਹਾਦੁਰ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਆਖੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਉੱਦਮਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਅਟੁੱਟ ਉਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੋ ਵੀਰ ਮਦਦ ਦਾ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾਉਂਦੇ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਬਚਨ ਮੰਨਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਮਨੋਰਥ ਰਾਮ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ, "ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਵਾਨਰ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਕਰੇਗਾ। ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ, ਇਹ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਸਹਿਣੇ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੜੋਂ-ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ, ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ, ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਥੇ ਰਹਿ, ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰ।" ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਈਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਿਆ, "ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅੱਜ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ ਹੈ; ਵੇਖ, ਆਕਾਸ਼ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਨੇ ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਹੁਣ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਰਸ ਪੀ ਕੇ, ਮੀਂਹ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਟਜ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਲਾਲ ਤੇ ਪੀਲੇ ਪੱਟਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਜਖਮਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਟੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਣ।" "ਆਕਾਸ਼, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਚਲਦੀਆਂ ਠੰਡੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਚੰਦਨ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਨਾਲ, ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਪੀਲਾਪਣ ਲੈ ਕੇ, ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਤਾਜ਼ਾ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ, ਦੁੱਖੀ ਨਾਰੀ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪੇਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਕੈਫ਼ੂਰ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਠੰਢੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੇਤਕਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ ਪੀ ਸਕਦੇ ਹੋ।" "ਇਹ ਪਹਾੜ ਵੇਖ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੇਤਕਾ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਰਚੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਹਾੜ, ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਝਰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਪਿਆਂ (ਯਜ੍ਨੂਪਵੀਤ) ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪੰਡਿਤ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਆਕਾਸ਼, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਵਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਕੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਗੱਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੂੰਘੀਆਂ ਨਾਲ, ਐਸਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਨਾਲ, ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।