ਲਖ਼ਨ ਜੀ, ਜੋ ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਪਾਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਸਾਡੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਹ ਮਨੋਹਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਗੁਫਾ ਰਹਿਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਹ ਉਚੀ ਅਤੇ ਆੜ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚੌੜੀ, ਕਾਲੀ, ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚੱਟਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਜਲ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਖ਼ਨ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪਿਤਾ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੇਖੋ, ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਕਿੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਕਾਲੇ ਕਾਜਲ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਢੇਰ ਵਾਂਗ, ਬਦਲੀ ਵਰਗਾ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੀ ਹੈ, ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।" ਲਖ਼ਨ ਜੀ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਦੀ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਨਦੀ। ਇਹ ਨਦੀ ਚੰਦਨ, ਤਿਲਕ, ਸਾਲ, ਤਮਾਲ, ਅਤਿਮੁਕਤਕ, ਕਮਲ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਵਾਣੀਰਾ, ਤਿਮਿਦਾ, ਬਕੁਲਾ, ਕੇਤਕਾ, ਹਿੰਤਾਲਾ, ਤਿਨੀਸ਼ਾ, ਨੀਪਾ ਅਤੇ ਵੇਤਸ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਨਦੀ ਇਉਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਔਰਤ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਵੇ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਰੌਣਕ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਰੇਤੀਆਂ, ਕਈ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਨਦੀ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ, ਕਿਤੇ ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕੁਮੁਦ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੈਰਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਝੁੰਡ, ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਇਹ ਮਨੋਹਰ ਨਦੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਲਖ਼ਨ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਚੰਦਨ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇਖੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਇਉਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠੀਆਂ ਹੋਣ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਾਸਕ, ਇਹ ਥਾਂ ਕਿੰਨੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ! ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਾਂਗੇ।" ਫਿਰ ਲਖ਼ਨ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਇੱਥੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਨ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਨਗਰੀ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਹੋਵੇਗੀ।" ਹੁਣ ਸੁਗਰੀਵ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਡਾ ਸੁਖੀ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਅਤੇ ਲਖ਼ਨ, ਘਣੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਤੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਹਾੜ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਪਲਬਧ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਉਥੇ ਵੱਸ ਕੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦ ਉਹ ਸੁੱਤਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਮਨ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਲਖ਼ਨ, ਜੋ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸਨ, ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਬਸ ਕਰੋ, ਹੇ ਵੀਰ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡੋ। ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਰਮਯੋਗੀ ਹੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋ, ਸੱਚੇ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ। ਤੁਸੀਂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਠੱਗਣ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਤੋਂ ਖਤਮ ਕਰੋ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜੇ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵੀ ਉਲਟ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀ ਹੈ? ਹੁਣ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਰਾਵਣ, ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਓਗੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਹ ਹੇਠਾਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਗਾਉਂਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।" ਲਖ਼ਨ ਦੇ ਇਹ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਇਹ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਜੋ ਭਗਤੀ, ਮਮਤਾ, ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਵਿਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੂੰ, ਲਖ਼ਨ, ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਅਟੁੱਟ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵੀਰਤਾ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਮਦਦ ਕਰੇ, ਉਸਦਾ ਉਪਕਾਰ ਲੌਟਾਉਣਾ ਹੀ ਵੀਰ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਤਾ ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਨਾ ਲੌਟਾਉਣਾ, ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" ਲਖ਼ਨ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਸ਼ੀ ਬਚਨ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਾਨਰ ਤੇਰੇ ਆਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰੇਗਾ। ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ, ਇਹ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਸਹਿਣ ਕਰੋ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਰਹੋ।" "ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਰੋਕੋ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ, ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ, ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸੋ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰੋ।" ਹੁਣ, ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇਸ਼ਾਨਵੰਤ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਈਂਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਲ਼ੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ, ਉਹ ਲਖ਼ਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਅੱਜ ਆ ਗਈ ਹੈ; ਦੇਖ, ਅਕਾਸ਼ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਘਣੀ ਬਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਖ਼ਨ ਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਵਿਚ, ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ।