ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਸਮਿਨ, ਕੁੰਦ, ਸਿੰਧੁਵਾਰਾ, ਸ਼ੀਰੀਸ਼ਾ, ਕਦੰਬ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਸਰਜ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਫਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਣੀ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੋਈ ਗੁਫਾ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਠੀਕ ਸੀ, ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਓਹ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ। ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ, ਹੇ ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਇੱਕ ਚੌੜੀ, ਲੰਬੀ, ਕਾਲੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਚੱਟਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਮਾਨੋ ਕਾਲੀ ਸੁੰਮ ਦੀ ਢੇਰੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਮਾਨੋ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਕਾਜਲ ਦੀ ਢੇਰੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੋਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਤੇ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਵਹਿੰਦੀ ਦਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਚੰਦਨ, ਤਿਲਕ, ਸਾਲ, ਤਮਾਲ, ਅਤਿਮੁਕਤਾ, ਕਮਲ, ਸਰਲ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਵਨੀਰਾ, ਤਿਮਿਦਾ, ਬਕੁਲ, ਕੇਤਕਾ, ਹਿੰਤਾਲਾ, ਤਿਨੀਸ਼ਾ, ਨੀਪ ਤੇ ਵੇਤਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਔਰਤ ਗਹਣੇ ਪਾ ਕੇ ਸਜੀ ਹੋਵੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉਥੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਹਰ ਝੁੰਡ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਅਤੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੁਆਣ ਅਤੇ ਬਗਲੇ ਜਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਰੇਤ ਦੇ ਟਾਪੂ ਖਿੜਦੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਮਾਨੋ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ, ਕਈ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਿਤੇ ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ, ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕੁਮੁਦ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜੇ ਤੈਰਦੇ ਪੰਛੀ, ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਦਰਿਆ, ਹੇ ਕੌਮਲ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਮਾਨੋ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਤੋਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਣ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਥਾਂ ਕਿੰਨੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ! ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਾਂਗੇ। ਇੱਥੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਜੰਗਲ ਹੈ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਨਗਰੀ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਲਦ ਹੀ ਤੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੁਣ, ਜਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਮਿਲਾ ਲਈ, ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਸੌਭਾਗ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਸ ਪਹਾੜ ਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਝਰਨੇ ਸਨ, ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੁਹਾਵਣੀ ਤੇ ਵੱਸਣਯੋਗ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਉਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੀ, ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੋਣ ਲਈ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਉਸੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਕਾਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। "ਬੱਸ, ਹੇ ਵੀਰ, ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਕਾਫੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਤੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਰਮਯੋਗੀ ਹੈਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਮਾਣਾ ਹੈਂ, ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸਚੈ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਨਿਸਚੈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਰਾਖਸ ਨੂੰ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ, ਨਿਸਚੈ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਸ ਰਾਖਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕੇਂਗਾ। ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਉਲਟ ਸਕਦਾ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ? ਹੋਣ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਰਾਵਣ, ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮਾਰ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਲੁਕਿ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਹ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਸਲਗਾਈਦਾ ਹੈ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਲਾਭਕਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ: "ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਕ ਭਗਤ, ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅਟੱਲ ਉਰਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ੌਰਤਮਈ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਆਖੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਵੀਰ ਮਦਦ ਦਾ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੋਚ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ: "ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਵਾਨਰ ਤੇਰੇ ਆਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰੇਗਾ। ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ, ਇਹ ਵਰਖਾ ਝੱਲ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੋ। ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਰੋਕ, ਹੋਣ ਦੀ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਇੱਥੇ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੇ ਆਵਾਗਮਨ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਰਹਿ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ।" ਹੁਣ, ਸੁਣੋ ਕਿੱਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਈਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।