ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣ ਪਹਾੜ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਬਾਘਾਂ ਅਤੇ ਹਰਣਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਡਰਾਉਣੀ ਦਹਾੜਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੂਟਿਆਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਬੇਹਦ ਘਣਾ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਰੀਛ, ਲੰਮੀ ਪੂੰਛ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਬਿੱਲੀਆਂ ਆਮ ਮਿਲਦੇ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ pavittar ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸੀ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਲ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਆਖੀ: "ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਬੜੀ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਏਹ ਥਾਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਬਿਤਾਵਾਂਗੇ। ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਬੜੀ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ।" ਇਹ ਪਹਾੜ ਚਿੱਟੇ, ਕਾਲੇ ਤੇ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਣਿਜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਮੰਡਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜੈਸਮਿਨ, ਕੁੰਦ, ਸਿੰਦੂਵਾਰ, ਸ਼ੀਰੀਸ਼, ਕਦੰਬ, ਅਰਜੁਨ ਤੇ ਸਰਜਾ ਵਰਗੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਇਸ ਗੁਫਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੋਵਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਹ ਗੁਫਾ ਝੁਕਦੀ ਹੋਈ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ। ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਇਕ ਚੌੜੀ, ਕਾਲੀ ਤੇ ਲੰਬੀ ਚਟਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਕਜਲ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ, ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ, ਕਾਲੇ ਕਜਲ ਦੀ ਢੇਰ ਵਰਗੀ, ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਕ ਚੋਟੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੀ, ਕੈਲਾਸ਼ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਰਿਆ ਵਗਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਜੈਸੇ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਚੰਦਨ, ਤਿਲਕ, ਸਾਲ, ਤਮਾਲ, ਅਤਿਮੁਕਤਕ, ਕਮਲ, ਸਰਲ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦਰੱਖਤ ਖੜੇ ਸਨ। ਵਾਨੀਰ, ਤਿਮਿਡਾ, ਬਕੁਲ, ਕੇਤਕ, ਹਿੰਤਾਲ, ਤਿਨਿਸ਼, ਨੀਪ ਤੇ ਵੇਤਸ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਰੇਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੰਸ ਤੇ ਸਾਰਸ ਆਉਂਦੇ, ਤੇ ਦਰਿਆ ਬਹੁਤ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ, ਕਿਤੇ ਲਾਲ ਕਮਲ ਤੇ ਕਿਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕੁਮੁਦਾਂ ਦੇ ਕਲੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦਰਿਆ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਇਹ ਦਰਿਆ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਚੰਦਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਬੜੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਲੱਗਦੀ, ਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਇਕਠੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਉਠੀਆਂ ਹੋਣ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਕਿੰਨਾ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ ਇਹ ਥਾਂ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਚੰਗਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਵਾਂਗੇ।" ਇਥੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਹੀ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਜੰਗਲ ਹੈ; ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਨਗਰੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਲਦੀ ਤੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੁਣ ਸੁਗਰੀਵ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਜ ਪਾ ਕੇ, ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਪਹਾੜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਚਸ਼ਮੇ ਸਨ, ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਪਹਾੜ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੀ, ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁੱਤਦਾ, ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮਨ ਵਿਆਕੁਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਉਸੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖਦਾ, "ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਵੀਰ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਕ। ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਰਮਯੋਗੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਭਗਤ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੇ ਬਿਨਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਰਾਛਸ ਨੂੰ, ਹਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਧਾ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸ ਰਾਛਸ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕੇਂਗਾ। ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਪਹਾੜ—all ਕੁਝ ਉਲਟ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਕੀ ਹੈ?" "ਹੁਣ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਹੇ ਭਰਾ, ਤੂੰ ਹੇਠਾਂ ਪੈ ਜਾ, ਪਤਝੜ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਰਾਵਣ, ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੇ ਰਾਖ ਵਾਲੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਚੰਗੇ ਹਵਨ ਨਾਲ ਸਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਲਾਭਕਾਰੀ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ।