ਇਹ ਕਥਾ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਾਈਵਾਂ ਸਰਗ ਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਆਪਣੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰ ਗਏ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਸ੍ਰਵਣ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਬਾਘਾਂ ਤੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਸਪਾਸ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਦਹਾੜ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੂਟੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਭਾਲੂਆਂ, ਲੰਮੀ ਪੂੰਛ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਬਿਲੀਆਂ ਦੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ; ਪਹਾੜ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੀ, ਖੁਲ੍ਹੀ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵਸERA ਲਿਆ। ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਲ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਿਰਪਾਪ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ, ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। "ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ," ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਬਹੁਤ ਸੁਹਾਵਣੀ, ਖੁਲ੍ਹੀ ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਪਾਵਸ ਰੁੱਤ ਦੌਰਾਨ ਰਹਾਂਗੇ; ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਕਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ।" ਇਹ ਪਹਾੜ ਚਿੱਟੇ, ਕਾਲੇ ਤੇ ਤਾਮਬੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਮੇਡਕਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ। ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਗੁਚੇ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਰੰਗੀਨ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਪਹਾੜ ਜੈਸਮਿਨ, ਕੁੰਦ, ਸਿੰਦੂਵਾਰ, ਸ਼ੀਰਿਸ਼, ਕਦੰਬ, ਅਰਜੁਨ ਤੇ ਸਰਜਾ ਦੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਗੁਫਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਸੁਹਾਵਣੀ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਹੈ, ਜੋ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਗੁਫਾ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਇਹ ਉੱਚੀ ਤੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਚੌੜੀ, ਸ਼ੁਭ ਕਾਲੀ ਚਟਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲੇ ਕਜਲ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। "ਪਿਤਾ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ," ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਕਾਲੇ ਕਜਲ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਢੇਰ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਭਰੀ ਹੋਈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੀ, ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਨਦੀ ਵਹ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਜਹਨਵੀ ਵਾਂਗ।" ਨਦੀ ਚੰਦਨ, ਤਿਲਕ, ਸਾਲ, ਤਮਾਲ, ਅਤਿਮੁਕਤਾ, ਕਮਲ, ਸਰਲ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਵਾਨੀਰਾ, ਟਿਮਿਦਾ, ਬਕੁਲਾ, ਕੇਤਕਾ, ਹਿੰਤਾਲਾ, ਟਿਨੀਸ਼ਾ, ਨੀਪ ਤੇ ਵੇਤਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਹਨ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਔਰਤ ਨੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਨਦੀ ਸੈਂਕੜੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ, ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਰੇਤਾਂ, ਜਿਥੇ ਹੰਸ ਤੇ ਕ੍ਰੋੜ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਨਦੀ ਰੰਗੀਨ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ, ਕਿਤੇ ਲਾਲ ਕਮਲ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕਮੁਦਾ ਦੇ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਸੈਂਕੜੇ ਤੈਰਦੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਹ ਸੁਹਾਵਣੀ ਨਦੀ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ। "ਇਸ ਚੰਦਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ," ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਸੋਹਣੀ ਲੜੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਨੇ ਉਭਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ।" "ਕਿੰਨਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ ਇਹ ਥਾਂ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ!" ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੱਤਾ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਾਂਗੇ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਾਂਗੇ। ਇੱਥੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਜੰਗਲ ਹੈ; ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਨਗਰੀ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।" ਸੁਗਰੀਵ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ, ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਥੇ, ਉਸ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਝਰਨੇ ਸਨ, ਵਸERA ਲਿਆ। ਪਹਾੜ ਸੁਹਾਵਣਾ ਤੇ ਸਰਵਸੰਪੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਦੀ ਯਾਦ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਉਗਦਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ 'ਤੇ ਦੁਖ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਬੋਝ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਉਸੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ, "ਬਸ, ਹੇ ਵੀਰ, ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਦੁਖ ਕਾਫੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।" "ਤੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਹੈਂ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਨਿਸ਼ਚੈ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਛਲਕਾਰੀ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।" "ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਦੇ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੁਟੁੰਬ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕੇਂਗਾ।" "ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਤੂੰ ਚਾਹੇ ਧਰਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਲਟ ਸਕਦਾ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ?" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੱਤਾ, "ਪਾਵਸ ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਹੇਰ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਰਾਵਣ, ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮਾਰ ਦੇਵੇਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹੋਮ ਸਮਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਫੜਕਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵਸERA ਲਏ, ਪਰ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਿਅਕੁਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।