ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲ਼ੀ ਦੀ ਪਲਕੀਨ ਦੇਖੀ, ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਪਲਕੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖੋ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਓ।" ਫਿਰ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਅੰਗਦ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਾਲ਼ੀ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ, ਪਲਕੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਦਿਲੋਂ ਰੋ ਪਏ। ਵਾਲ਼ੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਲਕੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਹਣੇ-ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਏ। ਫਿਰ ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰੋ।" ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨ ਛਿੜਕਦੇ ਹੋਏ ਚਲਣ, ਤੇ ਪਲਕੀਨ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇ।" ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਚਾਹਾ ਕਿ ਵਾਨਰ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਿਭਾਉਣ। ਫ਼ੌਰਨ, ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਵਾਲ਼ੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਤਾਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰ-ਸਤਰੀਆਂ, ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਰੋ ਪਈਆਂ। ਸਭ ਵਾਨਰ, ਆਪਣੇ ਸੰਗੀ ਨੂੰ ਖੋ ਕੇ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ; ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਨਰ-ਸਤਰੀਆਂ, ਜੋ ਵਾਲ਼ੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਵੀ ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਈਆਂ। ਤਾਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰ-ਸਤਰੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਸੰਗੀ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ 'ਚ, "ਹੇ ਵੀਰ! ਹੇ ਵੀਰ!" ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਦੁਖ ਭਰੇ ਸੁਰਾਂ 'ਚ ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚਲੀਆਂ, ਤੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ। ਜੰਗਲ ਤੇ ਪਹਾੜੀ, ਹਰ ਥਾਂ, ਰੋ ਪਏ ਜਾਪਦੇ; ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈ ਜਗ੍ਹਾਂ 'ਚ ਵੀ। ਕਈ ਵਾਨਰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਨ, ਨੇ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ; ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਪਲਕੀਨ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਸਭ ਰੋਣ-ਧੋਣ 'ਚ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ; ਤਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਲਕੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ। ਤਾਰਾ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ 'ਚ, ਵਾਲ਼ੀ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ 'ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਰਖਵਾਲੇ!" "ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ, ਤਾਕਤਵਾਨ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ 'ਚ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ?" "ਭਾਵੇਂ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਇੱਥੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਰੰਗ ਵੀ ਜਿਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਮਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ, ਤੈਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਹੇ ਵਾਨਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜੰਗ 'ਚ ਵਿਧਵਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਇਹ ਤੇਰੀਆਂ ਵਾਨਰ-ਸਤਰੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਆਈਆਂ, ਪੈਰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ—ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ?" "ਇਹ, ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਤੇਰੀ ਪਿਆਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ; ਤੂੰ ਹੁਣ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ?" "ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਤਾਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਨਗਰ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹਨ।" "ਇਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਹੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਦਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰੁਖਸਤ ਕਰ; ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸਭ, ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੰਗਲ 'ਚ ਮਿਲ ਕੇ ਖੇਡਾਂ।" ਜਦ ਤਾਰਾ, ਪਤੀ ਦੇ ਦੁਖ 'ਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਵਾਨਰ-ਸਤਰੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਥੱਕੀਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ। ਫਿਰ ਅੰਗਦ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਰੋਦਿਆਂ, ਵਾਲ਼ੀ ਨੂੰ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮਲੂਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਚਿਤਾ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਉਲਟੇ ਪੈਰਾਂ ਘੁੰਮਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਲੰਬੇ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਲ਼ੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ, ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਤੇ ਤਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਨੇ ਵਾਲ਼ੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਰਾਮ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਦੁਖ 'ਚ ਸਾਂਝ ਪਾ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਕਰਤਬ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ, ਵਾਨਰ, ਵਾਲ਼ੀ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ 'ਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ ਤੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਛਬੀ-ਛਵੀਂ ਸਰਗਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਦੁਖੀ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਭਿੱਜ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹ ਸਭ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਤਬ ਨਿਰਮਲ ਸਨ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹਨੁਮਾਨ, ਪਵਨ ਪੁਤ੍ਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਅਕਲ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਰਿਆਸਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਖੇ ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਤੇ ਤਾਕਤਵਾਨ ਹਨ।" "ਇਹ ਰਿਆਸਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ; ਹੁਣ, ਸ਼ੁਭ ਨਗਰ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ—" "ਉਹ, ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਠੀਕ ਕਰੇਗਾ; ਉਹ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰੇਗਾ; ਤੂੰ ਇਸ ਸੁਹਣੀ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ 'ਚ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਜ-ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰ, ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ; ਹਨੁਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ 'ਤੇ, ਰਾਘਵ, ਵਿਰੋਧੀ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—" ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਵਚਨਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ, ਹੇ ਮ੍ਰਦੁ, ਚਾਹੇ ਪਿੰਡ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਗਰ—" "ਮੈਂ ਦਾਖਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਹਨੁਮਾਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਸੁਗਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਸ਼ੁਭ ਗੁਫਾ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਹੈ।" "ਉਹ ਵੀਰ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਚਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ...