ਸਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਕੋਈ ਦੋਸਤੀ, ਨਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬੰਧਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਸਮਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ, ਧਨ, ਤੇ ਇੱਛਾ—all ਇਹ ਸਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਥੋਂ, ਵਾਲੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਸਾਂਝ, ਦਾਨ, ਤੇ ਸਾਂਝਦਾਰੀ ਰਾਹੀਂ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਧਰਮ-ਪਾਲਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜਿੱਤ ਗਿਆ; ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਾ ਚੁੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੁਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਜਿਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਪਾਇਆ; ਇਸ ਲਈ, ਦੁਖ ਕਰਨਾ ਛੱਡੋ—ਹੁਣ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਵੈਰੀ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: “ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਤਾਰਾ ਤੇ ਅੰਗਦ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ। ਵਾਲੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਲੱਕੜ, ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੱਕੜ ਮंगਵਾਉ। ਅੰਗਦ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਹੌਸਲਾ ਦਿਓ; ਬਾਲਕ-ਸੋਚ ਨਾ ਕਰ—ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅੰਗਦ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰ, ਘੀ, ਤੇਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਲਿਆਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਤਾਰਾ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਕਰਕੇ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਚੌਕੀ ਲਿਆ; ਇਸ ਵੇਲੇ ਚੁਸਤ ਤੇ ਧਰਮ-ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਂਦਰ ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਚੌਕੀ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਆਦਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣ; ਜੋ ਸਮਰਥ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਦਾ ਚਿਰ-ਹਰਖ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਾਰਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਤਾਰਾ ਨੇ ਚੌਕੀ ਲਿਆਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਠਾਈ ਗਈ, ਜਿਹੜੇ ਅਜਿਹੇ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਆਦਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਚੌਕੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਮਈ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਸਨ, ਰਥ ਵਰਗੇ ਲਗਦੇ, ਪੱਖ-ਸੁੰਦਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵਧੀਆ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੱਕੀ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਅਸਮਾਨੀ ਵਾਹਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਲੀਦਾਰ ਖਿੜਕੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਚੌਕੀ ਵਧੀਆ ਬਣੀ, ਖੁਲ੍ਹੀ, ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਲਾ ਨਾਲ ਬਣਾਈ, ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਚਮਕਦਾਰ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਚੌਕੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਟਾ ਦਿਓ; ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਅੰਗਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਵਾਲੀ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਣੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਏ। ਫਿਰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰੋ।” ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨ ਛਿੜਕਣ, ਤੇ ਚੌਕੀ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਮਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਬਾਂਦਰ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਦਰ-ਸਮਾਨ ਇਥੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਣ। ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਵਾਲੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਤਾਰਾ ਤੇ ਹੋਰ, ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਰਸਮ ਫੌਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰ, ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੇ, ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਆਗੇ ਵਧੇ; ਫਿਰ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਂਦਰ-ਸਤੀਆਂ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਤਾਰਾ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਂਦਰ-ਸਤੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀਆਂ, “ਹੇ ਵੀਰ! ਹੇ ਵੀਰ!” ਆਖਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲਈ ਰੋਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦੀਆਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰ-ਸਤੀਆਂ ਦੀ ਰੋਣ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜੀ। ਜੰਗਲ ਤੇ ਪਹਾੜ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ, ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਅੰਤਿਮ ਚਿਤਾ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੇ ਚੌਕੀ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਭ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਤਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ, ਵਾਲੀ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ: “ਹੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਰਖਵਾਲੇ!” “ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ, ਤਾਕਤਵਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਿਸੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ?” “ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਜਿੰਦ ਛੱਡ ਗਈ, ਪਰ ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਇਥੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਆਦਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਮਟਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਜੀਵਤ ਸੀ।” “ਇਹ ਸਮਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੈਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਹੇ ਬਾਂਦਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।” “ਇੱਥੇ ਤੇਰੀਆਂ ਬਾਂਦਰ-ਸਤੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਵਨਰ-ਸਤੀਆਂ, ਜੋ ਰਸਤੇ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ—ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ?” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਚੰਦ-ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਤੇਰੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ; ਤੂੰ ਹੁਣ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ, ਹੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ?” “ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਹਨ, ਤਾਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਸਭ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ, ਦੁਖੀ ਹੋਏ।” “ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਹੇ ਵੈਰੀ-ਵਿਜੇਤਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦੇ; ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸਭ, ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਖੇਡਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਲੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ, ਸਾਰੇ ਵਨਰਾਂ, ਤਾਰਾ, ਅੰਗਦ, ਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਦ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਹੋਈ।