ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਬਲਵਾਨ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੁਲ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਜਿੰਦ ਵੀ ਅੱਧੀ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਵਿਚ ਸੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਗਦ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲੇ? ਅਤੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਐਸਾ ਨੇੜਲਾ ਭਰਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਅੱਜ ਇਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅੰਗਦ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕੇਗੀ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਸਕਾਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਤੇਰਾ ਕੰਮ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੇਰੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਪਰ ਮੈਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜੋ ਜੀਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝ, ਹੇ ਰਾਮ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਧੀਰਜਵਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਰਗਾ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਰੋਣ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨੇ, ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਤਾਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਉੱਠਾਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਦੂਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਰਾ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਫੜੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਹਕਦਾ ਸੂਰਜ। ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਿਰਗ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦੇ ਸਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਕੁਤਸਥ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ। ਤਾਰਾ, ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਫ਼ੌਰਨ ਉਸ ਮਹਾਨ ਬਲ ਵਾਲੇ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ, ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਔਖਾ, ਰਾਮ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਉਹ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ ਪਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤਾਰਾ ਨੇ ਉਸ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਆਖਿਆ: "ਤੁਸੀਂ ਅਪਾਰ ਹੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਧਰਮ ਨੀਤੀ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਸ਼ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਮਝਦਾਰ, ਧਰਤੀ ਵਰਗੇ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਖਮੀ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜੇ, ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ਹੋ; ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਹੋ। ਜਿਸ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰੋ; ਮਰੀ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਲੀ ਬਿਨਾ ਮੇਰੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਹੇ ਵੀਰ। ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਵੀ, ਵਲੀ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਪੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹੋਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਕਿ ਪਿਆਰੀ ਤੋਂ ਵੱਛੋੜਾ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਲੀ ਮੇਰੀ ਜੁਦਾਈ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਸਹੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਪਾਪ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਰੋ; ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਪਾਪ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ, ਹੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ, ਪਤਨੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇ ਦਿਓ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਅਧਰਮ ਦੇ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੋਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ, ਜੋ ਦੁਖੀ, ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਐਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਲਿਜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਮਤੰਗਾ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਧੀਆ ਹਾਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਸਿਰਮੌਰ ਦੇ, ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਵੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਡੋਲਣ ਨਾ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਤਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ, ਉਹਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹਨ। ਤੈਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ, ਤੇ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇਗਾ; ਇਹ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਤੇ ਹੀਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਸਾਂਤਵਨਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਤਾਰਾ, ਜੋ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਸਜੀ-ਸਵਾਰੀ ਸੀ, ਰੋਣੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕੰਡ ਦੇ ਪੱਚਵੀ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਫਿਰ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਸੋਗ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਸੀ, ਸੁਗਰੀਵ, ਤਾਰਾ ਤੇ ਅੰਗਦ ਨੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਕਰਤੱਵ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ; ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਲਏ ਹਨ। ਕੋਈ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਾਗ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਭਾਗ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਭਾਗ ਹੀ ਹਰ ਕੰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕਰਮ ਦਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਹਕ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਾਂ ਉਸਦਾ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਘਟਦਾ; ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ। ਸਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਕੋਈ ਕਾਰਨ, ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਦੋਸਤੀ, ਨਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਾਤਾ, ਨਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ—ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਠੀਕ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਕਾਮ ਸਭ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ, ਵਲੀ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਮਿਲਾਪ, ਦਾਨ ਤੇ ਸਾਂਝ ਨਾਲ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਲਪਟਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਸੋਗ ਛੱਡੋ—ਹੁਣ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੋ।" ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਰੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਸੀ, "ਸੁਗਰੀਵ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਤਾਰਾ ਤੇ ਅੰਗਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਲੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ। ਹੁਕਮ ਕਰ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਲੱਕੜ, ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਚੰਦਨ ਲਿਆਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਲੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋ ਸਕਣ। ਅੰਗਦ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ; ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨਾ ਕਰ—ਹੁਣ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।