ਤਾਰਾ, ਜੋ ਵਾਨਰ ਨਰੇਸ਼ ਵਾਲੀ ਦੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ 'ਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਵੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਇਸ ਗਹਿਰੀ, ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹਾਂ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ।" "ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੰਡ ਗਿਆ? ਉਹ ਮੇਰੇ ਸੱਜਣ ਵੀ ਸੀ, ਪਤੀ ਵੀ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ। ਜੰਗ 'ਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਵੀਰ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ; ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਔਰਤ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਹੀ ਕਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਭਾਵੇਂ ਔਰਤ ਕੋਲ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਹੋਵੇ, ਅਨਾਜ ਹੋਵੇ, ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਹੂ ਦੇ ਚਿੱਟੇ 'ਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਵਿਛੋਣਾ ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ 'ਚ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ; ਅੱਜ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ 'ਚ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨੇ ਉਸਦਾ ਡਰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਤੀਰ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਲੱਗਾ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਨੀਲ ਨੇ ਉਹ ਤੀਰ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ 'ਚੋਂ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਸੱਪ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤੀਰ ਕੱਢਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।" "ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ 'ਚੋਂ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਹਾੜਾਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਤਾਮਬੇ ਤੇ ਗੇਰੂ ਰੰਗੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥੜਿਆ ਸਰੀਰ ਪੋਂਝਿਆ। ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੀ, ਤਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਜੋ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਖੂਨ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਦਿੱਤਾ।" ਤਦ ਤਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਸਨ, ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਵੇਖ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਆਖਰੀ ਹਾਲਤ।" ਫਿਰ ਤਾਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪਿਤਾ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੀ ਤੇ ਆਦਰ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਗਦ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ। ਆਪਣੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਗੋਲ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ ਅੰਗਦ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਅੰਗਦ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੀ ਕਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "‘ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਚਿਰ ਜੀਉਂ’—ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ? ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਤੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਜੰਗ ਰੂਪ ਯਗਿਆ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ?" "ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗ 'ਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ—ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਹੀ? ਰਾਜਸੀ ਤੇਜ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕੀ। ਤੇਰੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਮਰ ਗਏ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਰਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ 'ਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੁਖਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਅਣਮੁੱਲੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਚ-ਵਿੱਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਕਮਾਨ ਤੇ ਤੀਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਜ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਉਸਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ: "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਰਾਜ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅੰਗਦ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।" "ਗੁੱਸੇ, ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੋਸ਼ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਹੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਕੁਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਘਣੀ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਹੀ ਵੱਸਾਂ, ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ 'ਚ ਲੰਮਾ ਜੀਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਫਿਤਰਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਖਿਲਾਫ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਗੱਲ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਦਾ ਉਹ ਬਚਨ ਠੀਕ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਵੀ ਠੀਕ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਮ, ਭਰਾ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਚਾਹ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਨੇ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਣ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਜ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਵਿਚ ਲਾਲਚ ਆ ਜਾਵੇ?" "ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸੀ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਭਟਕੇ ਮਨ ਦੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਘਾਤਕ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਿਆ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ, ਮੈਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਟਾਹਣੀ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, 'ਤੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਨਾ ਕਰੀਂ।'" "ਉਸ ਵਲੋਂ ਭਰਾਤਾ-ਭਾਵ, ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਤੇ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ; ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਨੀਚਤਾ ਵਿਖਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਕੰਮ ਸੋਚਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਚਾਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖੋ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤਵਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।" "ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਰੁੱਖ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪਾਪ ਸਹਾਰ ਲਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਮੇਰਾ ਇਹ ਪਾਪ ਕੌਣ ਸਹਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੌਣ ਆਪਣਾ ਭਰਾ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੇਗਾ? ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਦਰ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਾਜ ਦਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਕੁਲ-ਘਾਤੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।" "ਮੈਂ ਪਾਪੀ, ਨਿੰਦਤ ਤੇ ਨੀਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਜਗਤ ਵਲੋਂ ਧਿਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਖੱਡ ਵਿਚ ਵਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਸੀਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸੜਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੰਗ ਲਿਆ, ਇਹ ਪਾਪ-ਰੂਪੀ ਰੋਗ ਮੈਨੂੰ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਤੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਹਾਏ, ਇਹ ਅਸਹਣਯੋਗ ਪਾਪ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ 'ਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਅੱਗ 'ਚ ਪੀਲਾ ਤੇ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਰਾ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਭਰੇ ਵਿਲਾਪ, ਅੰਗਦ ਦਾ ਪਿਤਾ ਲਈ ਰੋਣਾ, ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਭਰੇ ਬਚਨ, ਸਮੂਹ ਵਾਨਰ-ਕੁਲ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਘਣੀ ਛਾਂ ਪਾ ਗਏ।