ਤਾਰਾ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਵਾਲੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਜਿਹੜਾ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਰਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਵਾਲੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, “ਤੂੰ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਹ ਮੰਨ ਕੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਪਿਆਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਪਿਆ ਹੈਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ। ਹਾਏ, ਕ਼ਿਸਮਤ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਸੁਗਰੀਵ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਹੇ ਉਹ ਜੋ ਸਦਾ ਵੱਡੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਭਾਲੂਆਂ ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਖੜੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਅਜੇ ਤਕ ਜਾਗਿਆ ਨਹੀਂ? ਇਹ ਉਹੀ ਨੀਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਜਿੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਉਥੇ ਮਰੇ ਪਏ ਹਨ; ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਵਾਲੇ, ਲੜਾਈ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਕੇਲੀ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ; ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਵੇਖ, ਹੁਣ ਮੈਂ, ਇੱਕ ਵੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਇਕ ਝਟਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਤੇ ਅਥਾਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹਾਂ; ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਟੁੱਟਿਆ, ਨਾ ਪਿਘਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੰਡ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਸੀ, ਪਤੀ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਵੀਰ ਅਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖ ਚੁੱਕਾ; ਇਕ ਔਰਤ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਹੀ ਕਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਧਨ-ਧਾਣਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਵਿਧਵਾ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਕਤ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈਂ। ਇਹ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਰਕਤ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਕੀਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਖੱਟ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਜੱਫੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਅੱਜ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਉਹ ਤੀਰ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਤੇ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਨੀਲ ਨੇ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੂਫਾ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗ ਉੱਗਦੀ ਸੱਪ ਨਿਕਲ ਆਵੇ, ਉਹ ਤੀਰ ਕੱਢਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਚਮਕਾ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਰਕਤ ਦੇ ਧਾਰੇ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਂਸੀ ਤੇ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਨਦੀਆਂ ਵਗਣ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਜੰਗ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਸੀ, ਪੂੰਝਿਆ। ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਤਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਾਲੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੂਰਾ ਰਕਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਿਛੜੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਿੱਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਅੰਗਦ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤ, ਵੇਖ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਅੰਤ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਇਆ।” ਫਿਰ ਤਾਰਾ ਨੇ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰ, ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਗੋਲ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿਓ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ, ਅੰਗਦ ਹਾਂ।” ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੀ ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ। “’ਤੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇਂ, ਪੁੱਤ’—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ? ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਤੇਰੀ ਆਤਮਾ ਤਨ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬਚੜੇ ਸਮੇਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਾਰ ਨਾਲ ਜੰਗ ਰੂਪ ਯਜਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈ ਕੇ, ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ? ਰਾਜਪੁੱਤਰ, ਭਾਵੇਂ ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਜਸੀ ਜੋਤ ਤੇਰੀ ਛੱਡੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕੀ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਸਮੇਤ, ਮਰ ਗਈ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਈ।” ਇਸ ਵੱਡੇ ਤੇ ਅਟਲ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਕਿਰਿਆ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਅਣਦੁਹਰਾਈ ਮੌਤ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਲੈ ਕੇ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਮ, ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਰਾਜ-ਭੋਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮੁੱਕ ਗਿਆ। ਇਹ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅੰਗਦ ਅਣਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਗੁੱਸੇ, ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਰੋਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਹੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ’ਚ ਹੀ ਲੰਮਾ ਜੀਉਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਦਾ ਇਹ ਬਚਨ ਠੀਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ।