ਜਿਵੇਂ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਜਦ ਤੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹੇਂਗਾ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇਗਾ। ਨਾ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗਾਵ ਦਿਖਾ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇ-ਰੁਖੀ; ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵੱਡੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੰਦ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਖ਼ੀਰ, ਵਾਲੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਉਥੇ ਹੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਤਮ ਵਾਨਰ ਸ਼ੋਕ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਹੁਣ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਖਾਲੀ ਪਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਬਾਗ ਬਗੈਚੇ ਸੁੰਨੇ ਹੋ ਗਏ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵੀ ਸੁੰਨ-ਸਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ੇਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ, ਜਿਸਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਕੌਣ ਬੰਨੇਗਾ? ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਕੌਣ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਗੰਧਰਵ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ? ਗੋਲਭਾ ਨਾਮਕ ਮਹਾਬਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਯੁੱਧ ਚੱਲਿਆ। ਸੋਲਵੀਂ ਸਾਲ ਗੋਲਭਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਉਪਦ੍ਰਵੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਆਪ ਕਿਵੇਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ? ਜਦੋਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਂਡ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਾਰਾ, ਜੋ ਗਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਚੰਬੜ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਵੱਡੇ ਡਿੱਗੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੇਵੀਂ ਚੌਂਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਤਾਰਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। "ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਸੁਣਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਜਿਹੜੀ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਹੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਚੰਬੜਿਆ ਪਿਆ ਹੈਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ। ਹੇ ਵੀਰ, ਤਕਦੀਰ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਸੁਗਰੀਵ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਕਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੀਛ ਤੇ ਵਾਨਰ, ਤੇ ਅੰਗਦ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਤੈਨੂੰ ਘੇਰੀ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਬਾਵਜੂਦ ਤੂੰ ਉੱਠਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਉਹੀ ਯੋਧੇ ਦਾ ਸਯਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਉਥੇ ਮਰੇ ਪਏ ਹਨ; ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਜੰਗ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ। ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ; ਸਮਝਦਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਣ। ਹੁਣ ਦੇਖ, ਮੈਂ ਹੀਰੋ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਇੱਜਤ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹਾਂ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਟੁੱਟਿਆ, ਨਾ ਪਿਘਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੰਡ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਸੀ, ਪਤੀ ਵੀ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਹੀਰੋ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਜੋਤਕ ਤੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਵਿਧਵਾ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਔਰਤ ਕੋਲ ਧਨ ਦੌਲਤ ਹੋਵੇ, ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਵਿਧਵਾ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਰਕਤ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈਂ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਸਯਾ, ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਕੀੜੇ ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਚੰਬੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਾਂਡ; ਅੱਜ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਲਕੜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਤੀਰ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਗਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ; ਫਿਰ ਨੀਲ ਨੇ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗੀਲਾ ਸੱਪ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਸਮੇਂ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਸੂਰਜਾਸਤ ਸਮੇਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਜੋ ਜੰਗ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਸੀ, ਪੋਂਝਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਵਾਲੇ, ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਤਾਰਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਤਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਅੰਗਦ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਸਨ, ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤ, ਵੇਖ, ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੀ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਅੰਤ ਦੀ ਹਾਲਤ।” "ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ, ਪੁੱਤ, ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਉਠਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿਓ ਨੂੰ ਚੰਬੜਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਅੰਗਦ ਹਾਂ।” ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੀ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ, ਜਦ ਉਹ ਤੇਰੀ ਪੈਰੀਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। “’ਜੀਉ ਲੰਮਾ, ਪੁੱਤ’—ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਸਮੇਤ, ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਸਮੇਤ, ਸਾਂਡ ਵਲੋਂ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੰਗ ਰੂਪ ਯਜਨਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਤੇ ਅੰਤਮ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂ? ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ? ਰਾਜਪਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੈ, ਹੇ ਮਾਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।