ਵਾਲੀ, ਜੋ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਵਾਲੀ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ—ਜੋ ਹੁਣ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ—ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਸੁਗਰੀਵ, ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੋਈ ਗਲਤੀ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇਵੀਂ। ਮੈਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਵੱਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਜੋ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਪਿਆਰ ਸਾਡੀਆਂ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਰਿਹਾ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਹੀ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਲੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਰਾਜ, ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਇੱਜ਼ਤ—all ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸੁਗਰੀਵ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਭਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਖ, ਇਹ ਅੰਗਦ ਬੱਚਾ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਪਲਿਆ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਗਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।" "ਇਹ ਤਾਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਰਹੇਗਾ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਅੰਗਦ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜੋਹਰ ਵਿਖਾਵੇਗਾ। ਅਤੇ, ਇਹ ਸੁਸ਼ੇਣ ਦੀ ਧੀ, ਧਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ।" "ਸੁਗਰੀਵ, ਤੂੰ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਇਹ ਨਾ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਅਧਰਮ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੁਣ, ਇਹ ਸੁਵਰਣ ਮਾਲਾ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਪਾ ਲੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮਾਲਾ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ।" ਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਪਿਆਰ ਉੱਭਰ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। ਵਾਲੀ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਸੁਵਰਣ ਮਾਲਾ ਪਾ ਲਈ। ਫਿਰ, ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਹ ਮਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਰਲੋਕ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਹਿਣੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ। ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਸੁਗਰੀਵ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਨਹੀਂ ਪਿਆਰ ਕਰੇਗਾ।" "ਤੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧੇਰੇ ਲਗਾਵ ਦਿਖਾਵੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਬੇਰੁਖੀ, ਦੋਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਹਨ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚੁਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੰਦ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਗਈ। ਜਦ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਵਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਉਥੇ ਰੋ ਪਏ। ਹੁਣ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਾਗਾਂ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਜੰਗਲ—all ਸੁੰਨ-ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਤੋਂ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਵਾਲੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਕੌਣ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਗੂੰਥੇਗਾ? ਕੌਣ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੰਧਰਵ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਜੰਗ ਲੜਿਆ ਸੀ? ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਗੋਲਭਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਜੰਗ ਰੁਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਸੋਲਵੀਂ ਸਾਲ, ਗੋਲਭਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਉਤਪਾਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਵਾਲੀ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਸੀ—ਹੁਣ ਆਪ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ? ਜਦ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਯੋਧਾ ਵਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਂਡ ਦੇ ਮਰ ਜਾਣ ਤੇ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਨਾਹ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ ਤਾਰਾ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਬੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਵੱਡੇ ਡਿੱਗੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਚੰਬੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੇਈਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਤਾਰਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਾਲੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, "ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈਂ। ਹੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਬੜਿਆ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ।" "ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਸੁਗਰੀਵ ਕੋਲ ਹੈ, ਹੇ ਉਹ ਵੀਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿਲੇਰੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਭਾਲੂਆਂ ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਵਧੀਆ-ਵਧੀਆ ਯੋਧੇ ਤੇ ਅੰਗਦ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਇਹ ਸਭ ਸਹਿਣ ਔਖਾ ਹੈ।" "ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ? ਇਹ ਉਹੀ ਯੋਧੇ ਦੀ ਸੌਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈਂ। ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਥੇ ਤੂੰ ਆਪ ਪਿਆ ਹੈਂ। ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਵਾਲੇ, ਯੁੱਧ ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ!" "ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ! ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ। ਵੇਖ, ਮੈਂ ਜੋ ਵੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਦਾ ਰਾਹ ਮੁੱਕ ਗਿਆ।