ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਥਾ ਮਹਾਨ ਵੈਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਮਹਾਂਵੀਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਮਾਨਿਤ ਵਿਛੋਨੇ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚਿਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮਕੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਛਾਂ ਲੱਭਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹੀ ਚੁਣਿਆ। ਵਾਲੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਚੁੱਕਾ, ਥਕਾ ਹੋਇਆ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ। ਵਾਲੀ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਕੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਮੇਰੀ ਗਲਤੀ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇ; ਮੈਨੂੰ ਤਕਦੀਰ ਨੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਕੇ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ।” “ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ, ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਦੇ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਜੋ ਭਰਾਤਾ-ਪਿਆਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਪਲਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਹੀ, ਤੂੰ ਇਹ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈ; ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਰਾਜ, ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਇਜ਼ਤ ਸਭ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ।” “ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ, ਰਾਜਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਇਹ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ, ਨਿਰਪਰਾਧ, ਰੋਣ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਅੰਗਦ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕੀਤਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ। ਤਾਰਾ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਰਹੇਗਾ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਅੰਗਦ, ਤਾਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰਯ ਦਿਖਾਵੇਗਾ।” “ਸੁਸ਼ੇਨਾ ਦੀ ਇਹ ਧੀ, ਜੋ ਧਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨ ਦੀਆਂ ਬਾਰਿਕ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬਲ ਹੈ। ਰਾਘਵ ਲਈ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾ, ਬਿਨਾ ਹਿਚਕਚਾਹਟ; ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਧਰਮ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਤੂੰ ਅਯੋਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਤੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਦਿਵਯ ਮਾਲਾ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਪਾ ਲੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮਾਲਾ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ।” ਵਾਲੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਭਰਾਤਾ-ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਪਕੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਵਾਲੀ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਲੈ ਲਈ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖਕੇ, ਵਾਲੀ ਨੇ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: “ਹੁਣ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ, ਚੰਗੀ-ਮੰਦੀ, ਖੁਸ਼ੀ-ਗਮ, ਸਭ ਸਹਿ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਰਿਹਾ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਲਈ ਉਤਨਾ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਤੂੰ ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਉਦੇਸੀਤਾ; ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਮਿਆਰੀ ਰਵੱਈਆ ਰੱਖ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭਿਆਨਕ ਦੰਦ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਵਾਨਰ, ਆਪਣਾ ਨੇਤਾ ਮਰਿਆ ਦੇਖ, ਉਥੇ ਰੋ ਪਏ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਕੜਾਂ ਨੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਕੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਬਾਗਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ। ਮਕੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ ਜਿਹਾ ਵਾਨਰ ਮਰਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮੁੱਕ ਗਈ; ਜਿਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਝ ਬੰਨਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਕੌਣ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਗੰਧਰਵ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਜੰਗ ਕੀਤਾ? ਗੋਲਭਾ, ਮਹਾਂਵੀਰ, ਨਾਲ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਜੰਗ ਚੱਲੀ। ਸੋਲਵੇਂ ਸਾਲ, ਗੋਲਭਾ ਮਰਿਆ; ਉਸ ਉਤਪਾਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਵਾਲੀ, ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ? ਜਦੋਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਨੇਤਾ ਮਰਿਆ, ਉਥੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਂਡ ਦੇ ਮਰਨ ਤੇ ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ। ਤਾਰਾ, ਗਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਕਟੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤੇਈਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਤਾਰਾ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਮਕੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਕੋਲ ਗਈ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: “ਤੂੰ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ, ਮਕੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਤਕਦੀਰ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਏ; ਹੁਣ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਹੀ ਮਹਾਂਵੀਰ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲੇਰੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।” “ਭਾਲੂਆਂ ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੋਣਾ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਦਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਤੂੰ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਉਹੀ ਮਹਾਂਵੀਰ ਦਾ ਵਿਛੋਨਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਉਥੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ। ਇੱਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਮਰੇ ਪਏ ਹਨ; ਓ ਪਵਿੱਤਰ-ਚਿਤ, ਉੱਚ-ਜਾਤ, ਜੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਹ ਵਿਦਾਰਕ, ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂਵੀਰ ਵਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਦਾਈ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦਾ ਗਮ, ਅਤੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।