ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਵਾਕ ਚਾਤੁਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਮਸਾ ਦੇ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਘਾਟ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਕਿਹਾ, “ਭਰਦਵਾਜ, ਵੇਖੋ, ਇਹ ਘਾਟ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰਾ ਕਮੰਡਲ ਰੱਖ ਦੇ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਛਾਲਦਾਰ ਵਸਤਰ ਦੇ ਦੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਚੰਗੇ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।” ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਛਾਲਦਾਰ ਵਸਤਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਵਸਤਰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਉਸ ਨੇੜੇ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ, ਅਟੁੱਟ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਇੱਕ ਦੁਰਾਸਤ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ, ਜੋ ਵੈਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਰ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣਾ ਸਾਥੀ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਤੜਫਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੇ ਘੰਭੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਚੀਕ ਮਾਰੀ। ਆਪਣੀ ਜੋੜੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਪੰਛੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗਾ ਤੇ ਪੰਖ ਸੋਹਣੇ ਸਨ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਧਰਮੀਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਦਇਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠੀ। ਉਸ ਦਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਅਧਰਮ ਹੈ,” ਅਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਬਚਨ ਨਿਕਲੇ, “ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਚਿਰਕਾਲਿਕ ਯਸ਼ ਨਾ ਪਾਵੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਾਮ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਕ੍ਰੌਂਚ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਜਿਹੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਉਠਿਆ, “ਮੈਂ ਦੁਖ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਹ ਕੀ ਕਹਿ ਬੈਠਾ?” ਫਿਰ, ਬਹੁਤ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਬਚਨ, ਜੋ ਛੰਦ ਵਿੱਚ, ਲਯ ਅਤੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ—ਇਹ ਐਸੇ ਹੀ ਰਹਿਣ।" ਜਦੋਂ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹੀ ਘਟਨਾ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਕਮੰਡਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮੇਤ ਬੈਠ ਗਏ, ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਲਗੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ, ਉੱਠ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਮਨ ਵਿਚ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਮਯ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਜਲ, ਅਰਘਯ, ਆਸਨ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਦੇ ਕੇ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਚ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਵੀ ਬੈਠ ਗਏ, ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਬੈਠੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਘਟਨਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਦੁਰਾਸਤ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਸਨ, “ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਵਿਅਰਥ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।” ਉਹ ਫਿਰ ਦੁਖ ਭਰੇ ਛੰਦ ਵਿਚ ਉਸ ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਛੰਦ ਜਿਵੇਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ; ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ।” "ਤੂੰ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਰਚ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਰਾਮ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਏ ਗੁਪਤ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ, ਸਾਰੇ ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰ ਕਹਿ ਦੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ—ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜਾਂ ਗੁਪਤ—all ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਤੇਰੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।” "ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚ, ਜਦ ਤਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਰਿਆ ਹਨ। ਜਦ ਤਕ ਤੇਰਾ ਰਚਿਆ ਰਾਮ ਕਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਰਾਮਾਯਣ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਸਮਾਂ ਤੱਕ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਥੱਲੇ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇਂਗਾ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਓਥੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਵਡਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਹ ਛੰਦ ਗਾਉਂਦੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਜੋ ਛੰਦ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਚਤੁਰਪਦ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਚਾਰਨਾ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।