ସା ସମାସାଦ୍ଯ ଭର୍ତାରଂ ପର୍ଯଷ୍ଵଜତ ଭାମିନୀ। ଇଷୁଣାଭିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଲିନଂ କୁଞ୍ଜରୋପମମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ରୂପବତୀ ତାରା, ବାଣରେ ଘାୟଲ ହୋଇଥିବା, ମହାହାତୀ ହାତୀ ପରି ବାଲିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ଵାନରଂ ପର୍ଵତେନ୍ଦ୍ରାଭଂ ଶୋକସଂତପ୍ତମାନସା। ତାରା ତରୁମିଵୋନ୍ମୂଲଂ ପର୍ଯଦେଵଯତାତୁରା
ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ନେଇ, ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବାନରଙ୍କୁ, ତାରା ଏକ ଉପଡ଼ା ଲତା ପରି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କଲେ।
ରଣେ ଦାରୁଣଵିକ୍ରାନ୍ତ ପ୍ରଵୀର ପ୍ଲଵତାଂ ଵର। କିମିଦାନୀଂ ପୁରୋଭାଗାମଦ୍ଯ ତ୍ଵଂ ନାଭିଭାଷସେ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପୀ, ବନରମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଛି, କିଏଁ ତୁମେ ମୋତେ କିଛି କହୁନାହଁ?
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ହରିଶାର୍ଦୂଲ ଭଜସ୍ଵ ଶଯନୋତ୍ତମମ୍। ନୈଵଂଵିଧାଃ ଶେରତେ ହି ଭୂମୌ ନୃପତିସତ୍ତମାଃ
ଉଠ, ବନରମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ତୁମ ଉତ୍ତମ ଶଯ୍ୟାକୁ ଯାଅ; ଏପରି ମହାନ ରାଜାମାନେ କେବେ ଭୂମିରେ ଏଭଳି ଶୁଅନ୍ତିନାହିଁ।
ଅତୀଵ ଖଲୁ ତେ କାନ୍ତା ଵସୁଧା ଵସୁଧାଧିପ। ଗତାସୁରପି ତାଂ ଗାତ୍ରୈର୍ମାଂ ଵିହାଯ ନିଷେଵସେ
ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥ, ଏଇ ଭୂମି ତୁମ ପାଇଁ ବହୁତ ପ୍ରିୟ; ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇ ମଧ୍ୟ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି ତୁମ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛ।
ଵ୍ଯକ୍ତମଦ୍ଯ ତ୍ଵଯା ଵୀର ଧର୍ମତଃ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତା। କିଷ୍କିନ୍ଧେଵ ପୁରୀ ରମ୍ଯା ସ୍ଵର୍ଗମାର୍ଗେ ଵିନିର୍ମିତା
ହେ ବୀର, ତୁମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଦେଖି ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି, ସୁନ୍ଦର କିଷ୍କିନ୍ଧା ପୁରୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପଥରେ ତିଆରି ହୋଇଛି।
ଯାନ୍ଯସ୍ମାଭିସ୍ତ୍ଵଯା ସାର୍ଧଂ ଵନେଷୁ ମଧୁଗନ୍ଧିଷୁ। ଵିହୃତାନି ତ୍ଵଯା କାଲେ ତେଷାମୁପରମଃ କୃତଃ
ଯେଉଁ ସମୟ ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ମଧୁସୁଗନ୍ଧି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାସାଥି ହସିଖେଳିଥିଲୁ, ସେ ସମୟକୁ ତୁମେ ଏବେ ଶେଷ କରିଦେଲ।
ନିରାନନ୍ଦା ନିରାଶାହଂ ନିମଗ୍ନା ଶୋକସାଗରେ। ତ୍ଵଯି ପଞ୍ଚତ୍ଵମାପନ୍ନେ ମହାଯୂଥପଯୂଥପେ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶା ହୀନ, ମୁଁ ଏବେ ଶୋକର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ତୁମେ, ବନରମାନ୍ୟଙ୍କ ମହାନ ନାୟକ, ଏବେ ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗଲେ।
ହୃଦଯଂ ସୁସ୍ଥିତଂ ମହ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିପତିତଂ ଭୁଵି। ଯନ୍ନ ଶୋକାଭିସଂତପ୍ତଂ ସ୍ଫୁଟତେଽଦ୍ଯ ସହସ୍ରଧା
ମୋ ହୃଦୟ ବହୁତ ଦୃଢ଼, କାରଣ ତୁମକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲି, ତଥାପି ଏତେ ଶୋକରେ ଜଳିଯାଇ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦିନ ହଜାର ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏନି।
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ତ୍ଵଯା ଭାର୍ଯା ହୃତା ସ ଚ ଵିଵାସିତଃ। ଯତ୍ ତତ୍ ତସ୍ଯ ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିଃ ପ୍ରାପ୍ତେଯଂ ପ୍ଲଵଗାଧିପ
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଜନୀକୁ ତୁମେ ନେଇଥିଲ, ସେ ଅପସାରିତ ହୋଇଥିଲେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଏବେ ତୁମ ଉପରେ, ବନରମାନ୍ୟଙ୍କ ରାଜା, ଆସିଛି।
ନିଃଶ୍ରେଯସପରା ମୋହାତ୍ ତ୍ଵଯା ଚାହଂ ଵିଗର୍ହିତା। ଯୈଷାବ୍ରୁଵଂ ହିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵାନରେନ୍ଦ୍ର ହିତୈଷିଣୀ
ତୁମର ଭଲର ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଉପଦେଶ ଦେଲି, ମୂଢତାରେ ତୁମେ ମୋତେ ଅବହେଳା କଲା। ମୁଁ କେବଳ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁଥିଲି, ବାନରମାନ୍ୟ ରାଜା।
ରୂପଯୌଵନଦୃପ୍ତାନାଂ ଦକ୍ଷିଣାନାଂ ଚ ମାନଦ। ନୂନମପ୍ସରସାମାର୍ଯ ଚିତ୍ତାନି ପ୍ରମଥିଷ୍ଯସି
ମାନ୍ୟଦାତା, ତୁମର ରୂପ, ଯୌବନ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭୂମିର ଆକର୍ଷଣ ଦେଖି, ନିଶ୍ଚୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ତୁମ ପ୍ରେମରେ ଅଶାନ୍ତ ହେବେ, ମହାନଭାବ।
କାଲୋ ନିଃସଂଶଯୋ ନୂନଂ ଜୀଵିତାନ୍ତକରସ୍ତଵ। ବଲାଦ୍ ଯେନାଵପନ୍ନୋଽସି ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯାଵଶୋ ଵଶମ୍
ସମୟ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନର ଶେଷ କରେ; ଏହାର ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ପଡ଼ିଗଲା, ଏହାକୁ ରୋକିପାରିଲାନି।
ଅସ୍ଥାନେ ଵାଲିନଂ ହତ୍ଵା ଯୁଧ୍ଯମାନଂ ପରେଣ ଚ। ନ ସଂତପ୍ଯତି କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ କୃତ୍ଵା କର୍ମସୁଗର୍ହିତମ୍
ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବାଲିଙ୍କୁ ମାରିଦେଇ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ରାମ ଏମିତି ନିନ୍ଦନୀୟ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହାନ୍ତି।
ଵୈଧଵ୍ଯଂ ଶୋକସଂତାପଂ କୃପଣାକୃପଣା ସତୀ। ଅଦୁଃଖୋପଚିତା ପୂର୍ଵଂ ଵର୍ତଯିଷ୍ଯାମ୍ଯନାଥଵତ୍
ଏବେ ମୁଁ ବିଧବା ହୋଇ, ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଗରୁ ମୋତେ କେହି ଦୟା କରୁନଥିଲେ, ମୁଁ ଏବେ ଅନାଥ ଭଳି ଜୀବନ କଟେବି।
ଲାଲିତଶ୍ଚାଙ୍ଗଦୋ ଵୀରଃ ସୁକୁମାରଃ ସୁଖୋଚିତଃ। ଵତ୍ସ୍ଯତେ କାମଵସ୍ଥାଂ ମେ ପିତୃଵ୍ଯେ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତେ
ଲାଡ଼ପ୍ୟାରା ଓ ସୁକୁମାର ଅଙ୍ଗଦ, ଯିଏ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଏବେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବ, ଯେଉଁବେଳେ ତାଙ୍କର କାକା କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି।
କୁରୁଷ୍ଵ ପିତରଂ ପୁତ୍ର ସୁଦୃଷ୍ଟଂ ଧର୍ମଵତ୍ସଲମ୍। ଦୁର୍ଲଭଂ ଦର୍ଶନଂ ତସ୍ଯ ତଵ ଵତ୍ସ ଭଵିଷ୍ଯତି
ପୁଅ, ତୁମେ ତୁମର ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତମ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦର୍ଶନ ତୁମ ପାଇଁ ଏବେ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।
ସମାଶ୍ଵାସଯ ପୁତ୍ରଂ ତ୍ଵଂ ସଂଦେଶଂ ସଂଦିଶସ୍ଵ ମେ। ମୂର୍ଧ୍ନ୍ନି ଚୈନଂ ସମାଘ୍ରାଯ ପ୍ରଵାସଂ ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ହ୍ଯସି
ତୁମେ ତୁମ ପୁଅକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ, ମୋର କଥା ତାଙ୍କୁ କହ; ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁମ୍ବନ କର, କାରଣ ତୁମେ ଏବେ ଦୂର ଯାତ୍ରାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛ।
ସକାମୋ ଭଵ ସୁଗ୍ରୀଵ ରୁମାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିପତ୍ସ୍ଯସେ। ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ରାଜ୍ଯମନୁଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ଶସ୍ତୋ ଭ୍ରାତା ରିପୁସ୍ତଵ
ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅ; ତୁମେ ରୁମାଙ୍କୁ ପୁଣି ପାଇବ; ଚିନ୍ତା ବିନା ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର, କାରଣ ତୁମର ଶତ୍ରୁ ଭାଇ ଏବେ ନାଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
କିଂ ମାମେଵଂ ପ୍ରଲପତୀଂ ପ୍ରିଯାଂ ତ୍ଵଂ ନାଭିଭାଷସେ। ଇମାଃ ପଶ୍ଯ ଵରା ବାହ୍ଵ୍ଯୋ ଭାର୍ଯାସ୍ତେ ଵାନରେଶ୍ଵର
ମୁଁ ଏଭଳି କାନ୍ଦୁଛି, ତଥାପି ତୁମେ ମୋତେ କିଏଁ ଉତ୍ତର ଦେଉନାହା? ଏହି ସୁନ୍ଦର ବାହୁବଳୀ ଜଣେ ଜଣେ ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ, ବାନରମାନ୍ୟ ରାଜା, ଦେଖ।
ତସ୍ଯା ଵିଲପିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାନର୍ଯଃ ସର୍ଵତଶ୍ଚ ତାଃ। ପରିଗୃହ୍ଯାଙ୍ଗଦଂ ଦୀନା ଦୁଃଖାର୍ତାଃ ପ୍ରତିଚୁକ୍ରୁଶୁଃ
ତାଙ୍କର କାନ୍ଦଣ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବାନରୀମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ଘେରି ଧରିଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ମୁହଁ ଫାଟି କାନ୍ଦିଲେ।
କିମଙ୍ଗଦଂ ସାଙ୍ଗଦଵୀରବାହୋ ଵିହାଯ ଯାତୋଽସି ଚିରଂ ପ୍ରଵାସମ୍। ନ ଯୁକ୍ତମେଵଂ ଗୁଣସଂନିକୃଷ୍ଟଂ ଵିହାଯ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରିଯଚାରୁଵେଷମ୍
ବୀର ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବାସକୁ କାହିଁକି ଯାଇଛ? ଏଭଳି ଗୁଣବାନ୍, ପ୍ରିୟ ଓ ସୁନ୍ଦର ପୁଅକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ଯପ୍ରିଯଂ କିଂଚିଦସମ୍ପ୍ରଧାର୍ଯ କୃତଂ ମଯା ସ୍ଯାତ୍ ତଵ ଦୀର୍ଘବାହୋ। କ୍ଷମସ୍ଵ ମେ ତଦ୍ଧରିଵଂଶନାଥ ଵ୍ରଜାମି ମୂର୍ଧ୍ନା ତଵ ଵୀର ପାଦୌ
ଦୀର୍ଘବାହୁ, ମୁଁ ଯଦି ଅଚିନ୍ତାଭାବେ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିଥିଲି, ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର, ବାନରବଂଶର ନାଥ; ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ତୁମ ପାଦ ତଳେ ରଖୁଛି, ବୀର।
ତଥା ତୁ ତାରା କରୁଣଂ ରୁଦନ୍ତୀ ଭର୍ତୁଃ ସମୀପେ ସହ ଵାନରୀଭିଃ। ଵ୍ଯଵସ୍ଯତ ପ୍ରାଯମନିନ୍ଦ୍ଯଵର୍ଣା ଉପୋପଵେଷ୍ଟୁଂ ଭୁଵି ଯତ୍ର ଵାଲୀ
ଏଭଳି କରୁଣା ଭାବରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ତାରା, ଅନ୍ୟ ବାନରୀମାନେ ସହିତ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଥିବା ତାଙ୍କ ମନରେ ଏଠିଏ ବାଲି ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବାକୁ ଧୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ।
thumb|ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏହିଠାରେ ଏକୋନବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକୋନବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ତତୋ ନିପତିତାଂ ତାରାଂ ଚ୍ଯୁତାଂ ତାରାମିଵାମ୍ବରାତ୍। ଶନୈରାଶ୍ଵାସଯାମାସ ହନୁମାନ୍ ହରିଯୂଥପଃ
ତାପରେ, ଆକାଶରୁ ତାରା ଖସି ପଡ଼ିଥିବା ପରି ତଳକୁ ଗିରିପଡ଼ିଥିବା ତାରାଙ୍କୁ ବାନରମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ଗୁଣଦୋଷକୃତଂ ଜନ୍ତୁଃ ସ୍ଵକର୍ମ ଫଲହେତୁକମ୍। ଅଵ୍ଯଗ୍ରସ୍ତଦଵାପ୍ନୋତି ସର୍ଵଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଶୁଭାଶୁଭମ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଫଳ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ପାଏ।
ଶୋଚ୍ଯା ଶୋଚସି କଂ ଶୋଚ୍ଯଂ ଦୀନଂ ଦୀନାନୁକମ୍ପସେ। କଶ୍ଚ କସ୍ଯାନୁଶୋଚ୍ଯୋଽସ୍ତି ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ ବୁଦ୍ବୁଦୋପମେ
ତୁମେ ଯାହାକୁ ଦୁଃଖିତ, ତାହା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛ; ଦୁଃଖିତକୁ ଦୟା କରୁଛ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେହ, ଯାହା ବୁଦ୍ବୁଦି ପରି, ତାହାକୁ କିଏ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ?
ଅଙ୍ଗଦସ୍ତୁ କୁମାରୋଽଯଂ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଜୀଵପୁତ୍ରଯା। ଆଯତ୍ଯାଂ ଚ ଵିଧେଯାନି ସମର୍ଥାନ୍ଯସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯ
ଏହି ଅଙ୍ଗଦ ତୁମର ଜୀବନ୍ତ ପୁଅ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ ଓ ସେ କେଉଁ କାମରେ ସମର୍ଥ, ଏହା ଭାବିବାକୁ ଚାହିଁବ।
ଜାନାସ୍ଯନିଯତାମେଵଂ ଭୂତାନାମାଗତିଂ ଗତିମ୍। ତସ୍ମାଚ୍ଛୁଭଂ ହି କର୍ତଵ୍ଯଂ ପଣ୍ଡିତେ ନେହ ଲୌକିକମ୍
ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆସିବା-ଯିବାର ନିଶ୍ଚିତ ଗତିକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଛ। ତେଣୁ, ପଣ୍ଡିତମାନେ କେବଳ ସାଧାରଣ କାମ ନୁହେଁ, ଭଲ କାମ କରିବା ଉଚିତ।