କପିପତ୍ନ୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କପଯଃ କାମରୂପିଣଃ। ପ୍ରାପ୍ତକାଲମଵିଶ୍ଲିଷ୍ଟମୂଚୁର୍ଵଚନମଙ୍ଗନାମ୍
ବାନରଙ୍କ ଜଣେ ଜଣେ ପତ୍ନୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ବାନରମାନେ ସମୟଯୋଗ୍ୟ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଜୀଵପୁତ୍ରେ ନିଵର୍ତସ୍ଵ ପୁତ୍ରଂ ରକ୍ଷସ୍ଵ ଚାଙ୍ଗଦମ୍। ଅନ୍ତକୋ ରାମରୂପେଣ ହତ୍ଵା ନଯତି ଵାଲିନମ୍
ତୁମର ପୁଅ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ଫେରିଯାଅ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ମୃତ୍ୟୁ ରାମଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବାଲିଙ୍କୁ ମାରି ନେଇଯାଉଛନ୍ତି।
କ୍ଷିପ୍ତାନ୍ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ସମାଵିଧ୍ଯ ଵିପୁଲାଶ୍ଚ ତଥା ଶିଲାଃ। ଵାଲୀ ଵଜ୍ରସମୈର୍ବାଣୈର୍ଵଜ୍ରେଣେଵ ନିପାତିତଃ
ବାଲି ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଚୁଆଁଡ଼ି ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ବଜ୍ରପରି କଠିନ ତୀରରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ବଜ୍ର ଘାତରେ ହେଉଥାଏ।
ଅଭିଭୂତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଵିଦ୍ରୁତଂ ଵାନରଂ ବଲମ୍। ଅସ୍ମିନ୍ ପ୍ଲଵଗଶାର୍ଦୂଲେ ହତେ ଶକ୍ରସମପ୍ରଭେ
ବାନରମାନେଙ୍କ ସେଇ ସିଂହ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ ସମସ୍ତ ବାନର ସେନା ହାରି ଛିଟିଯାଇଛି।
ରକ୍ଷ୍ଯତାଂ ନଗରୀ ଶୂରୈରଙ୍ଗଦଶ୍ଚାଭିଷିଚ୍ଯତାମ୍। ପଦସ୍ଥଂ ଵାଲିନଃ ପୁତ୍ରଂ ଭଜିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ଲଵଂଗମାଃ
ବୀରମାନେ ନଗରକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରାଯାଉ। ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ବାନରମାନେ ସେଠି ସେବା କରିବେ।
ଅଥଵାରୁଚିତଂ ସ୍ଥାନମିହ ତେ ରୁଚିରାନନେ। ଆଵିଶନ୍ତି ଚ ଦୁର୍ଗାଣି କ୍ଷିପ୍ରମଦ୍ଯୈଵ ଵାନରାଃ
କିମ୍ବା, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ତୁମେ ଯଦି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଭଲପାଅ, ଏହିଠାରେ ବାନରମାନେ ଆଜି ଏହି ଦୁର୍ଗକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ।
ଅଭାର୍ଯାଃ ସହଭାର୍ଯାଶ୍ଚ ସନ୍ତ୍ଯତ୍ର ଵନଚାରିଣଃ। ଲୁବ୍ଧେଭ୍ଯୋ ଵିପ୍ରଲବ୍ଧେଭ୍ଯସ୍ତେଭ୍ଯୋ ନଃ ସୁମହଦ୍ଭଯମ୍
ଏଠାରେ କେହି ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହିତ, କେହି ପତ୍ନୀ ବିନା ଅଛନ୍ତି; ଲୋଭୀ ଓ ଠକିବା ଲୋକମାନେଠାରୁ ଆମେ ବଡ଼ ଭୟରେ ଅଛୁ।
ଅଲ୍ପାନ୍ତରଗତାନାଂ ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନମଙ୍ଗନା। ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରତିରୂପଂ ସା ବଭାଷେ ଚାରୁହାସିନୀ
ନିକଟରେ ଥିବା ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ସୁନ୍ଦର ହସ ଥିବା ଜଣେ ନିଜ ମନର ଅନୁକୂଳ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପୁତ୍ରେଣ ମମ କିଂ କାର୍ଯଂ ରାଜ୍ଯେନାପି କିମାତ୍ମନା। କପିସିଂହେ ମହାଭାଗେ ତସ୍ମିନ୍ ଭର୍ତରି ନଶ୍ଯତି
ମୋ ପାଇଁ ପୁଅ କି, ରାଜ୍ୟ କି, ଯେଉଁବେଳେ ବାନରମାନେଙ୍କ ସିଂହ, ମୋ ପତି, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ?
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ରୁଦତୀ ଶୋକମୂର୍ଚ୍ଛିତା। ଶିରଶ୍ଚୋରଶ୍ଚ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖେନ ସମଭିଘ୍ନତୀ
ଏମିତି କହି ସେ କନ୍ଦୁଥିବା, ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଛାତିକୁ ହାତରେ ପିଟି, ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ସା ଵ୍ରଜନ୍ତୀ ଦଦର୍ଶାଥ ପତିଂ ନିପତିତଂ ଭୁଵି। ହନ୍ତାରଂ ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନାମ୍
ଯିବା ସମୟରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ—ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନବମାନେଙ୍କ ମୁଖ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ, କେବେ ପଛକୁ ଫେରିନଥିଲେ।
କ୍ଷେପ୍ତାରଂ ପର୍ଵତେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵଜ୍ରାଣାମିଵ ଵାସଵମ୍। ମହାଵାତସମାଵିଷ୍ଟଂ ମହାମେଘୌଘନିଃସ୍ଵନମ୍
ଯିଏ ପାହାଡ଼କୁ ବଜ୍ରପରି ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି, ସେ ବଡ଼ ପବନରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ବଡ଼ ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ।
ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରାନ୍ତଂ ଵୃଷ୍ଟ୍ଵେଵୋପରତଂ ଘନମ୍। ନର୍ଦନ୍ତଂ ନର୍ଦତାଂ ଭୀମଂ ଶୂରଂ ଶୂରେଣ ପାତିତମ୍। ଶାର୍ଦୂଲେନାମିଷସ୍ଯାର୍ଥେ ମୃଗରାଜମିଵାହତମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପ୍ରତାପଶାଳୀ, ବର୍ଷା ଥମିଯାଇଥିବା ମେଘ ପରି ପଡ଼ିଯାଇଛି, ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଭୟଙ୍କର, ଏକ ବୀର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ବୀର ପଡ଼ିଯାଇଛି, ମାଂସର ଲାଗି ଏକ ବାଘ ଯେପରି ମୃଗରାଜକୁ ମାରିଦେଇଥାଏ, ସେପରି ହେବାକୁ ଦେଖାଗଲା।
ଅର୍ଚିତଂ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ସପତାକଂ ସଵେଦିକମ୍। ନାଗହେତୋଃ ସୁପର୍ଣେନ ଚୈତ୍ଯମୁନ୍ମଥିତଂ ଯଥା
ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ପତାକା ଓ ବେଦିକା ସହିତ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ନାଗ ପାଇଁ ଏକ ଚୈତ୍ୟକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛି।
ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯାଵତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଦଦର୍ଶ ଧନୁରୂର୍ଜିତମ୍। ରାମଂ ରାମାନୁଜଂ ଚୈଵ ଭର୍ତୁଶ୍ଚୈଵ ତଥାନୁଜମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ରାମଙ୍କୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଧରିଥିବା, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ତଥା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ଭାଇଁକୁ ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଥିବା।
ତାନତୀତ୍ଯ ସମାସାଦ୍ଯ ଭର୍ତାରଂ ନିହତଂ ରଣେ। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵ୍ଯଥିତା ଭୂମୌ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତା ନିପପାତ ହ
ସେମାନଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲଂଘି, ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦେଖି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଭୟଭିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ସୁପ୍ତେଵ ପୁନରୁତ୍ଥାଯ ଆର୍ଯପୁତ୍ରେତି ଵାଦିନୀ। ରୁରୋଦ ସା ପତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂଵୀତଂ ମୃତ୍ଯୁଦାମଭିଃ
ସେ ଘୁମରୁ ଉଠିଥିବା ପରି, 'ଆର୍ୟପୁତ୍ର!' ବୋଲି କହି, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁର ଦାମରେ ବନ୍ଧା ଦେଖି, ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତାମଵେକ୍ଷ୍ଯ ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵଃ କ୍ରୋଶନ୍ତୀଂ କୁରରୀମିଵ। ଵିଷାଦମଗମତ୍ କଷ୍ଟଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାଙ୍ଗଦମାଗତମ୍
ସେ ଯେପରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ, ବିଶେଷ କରି ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି।
thumb|ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ବିଶ୍ ଶ୍ଲୋକ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ରାମଚାପଵିସୃଷ୍ଟେନ ଶରେଣାନ୍ତକରେଣ ତମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନିହତଂ ଭୂମୌ ତାରା ତାରାଧିପାନନା
ରାମଙ୍କ ଧନୁଷରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା, ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଥିବା ବାଣରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା ବାଲିଙ୍କୁ ତାରା ଦେଖିଲେ।
ସା ସମାସାଦ୍ଯ ଭର୍ତାରଂ ପର୍ଯଷ୍ଵଜତ ଭାମିନୀ। ଇଷୁଣାଭିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଲିନଂ କୁଞ୍ଜରୋପମମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ରୂପବତୀ ତାରା, ବାଣରେ ଘାୟଲ ହୋଇଥିବା, ମହାହାତୀ ହାତୀ ପରି ବାଲିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ଵାନରଂ ପର୍ଵତେନ୍ଦ୍ରାଭଂ ଶୋକସଂତପ୍ତମାନସା। ତାରା ତରୁମିଵୋନ୍ମୂଲଂ ପର୍ଯଦେଵଯତାତୁରା
ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ନେଇ, ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବାନରଙ୍କୁ, ତାରା ଏକ ଉପଡ଼ା ଲତା ପରି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କଲେ।
ରଣେ ଦାରୁଣଵିକ୍ରାନ୍ତ ପ୍ରଵୀର ପ୍ଲଵତାଂ ଵର। କିମିଦାନୀଂ ପୁରୋଭାଗାମଦ୍ଯ ତ୍ଵଂ ନାଭିଭାଷସେ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପୀ, ବନରମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଛି, କିଏଁ ତୁମେ ମୋତେ କିଛି କହୁନାହଁ?
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ହରିଶାର୍ଦୂଲ ଭଜସ୍ଵ ଶଯନୋତ୍ତମମ୍। ନୈଵଂଵିଧାଃ ଶେରତେ ହି ଭୂମୌ ନୃପତିସତ୍ତମାଃ
ଉଠ, ବନରମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ତୁମ ଉତ୍ତମ ଶଯ୍ୟାକୁ ଯାଅ; ଏପରି ମହାନ ରାଜାମାନେ କେବେ ଭୂମିରେ ଏଭଳି ଶୁଅନ୍ତିନାହିଁ।
ଅତୀଵ ଖଲୁ ତେ କାନ୍ତା ଵସୁଧା ଵସୁଧାଧିପ। ଗତାସୁରପି ତାଂ ଗାତ୍ରୈର୍ମାଂ ଵିହାଯ ନିଷେଵସେ
ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥ, ଏଇ ଭୂମି ତୁମ ପାଇଁ ବହୁତ ପ୍ରିୟ; ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇ ମଧ୍ୟ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି ତୁମ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛ।
ଵ୍ଯକ୍ତମଦ୍ଯ ତ୍ଵଯା ଵୀର ଧର୍ମତଃ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତା। କିଷ୍କିନ୍ଧେଵ ପୁରୀ ରମ୍ଯା ସ୍ଵର୍ଗମାର୍ଗେ ଵିନିର୍ମିତା
ହେ ବୀର, ତୁମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଦେଖି ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି, ସୁନ୍ଦର କିଷ୍କିନ୍ଧା ପୁରୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପଥରେ ତିଆରି ହୋଇଛି।
ଯାନ୍ଯସ୍ମାଭିସ୍ତ୍ଵଯା ସାର୍ଧଂ ଵନେଷୁ ମଧୁଗନ୍ଧିଷୁ। ଵିହୃତାନି ତ୍ଵଯା କାଲେ ତେଷାମୁପରମଃ କୃତଃ
ଯେଉଁ ସମୟ ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ମଧୁସୁଗନ୍ଧି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାସାଥି ହସିଖେଳିଥିଲୁ, ସେ ସମୟକୁ ତୁମେ ଏବେ ଶେଷ କରିଦେଲ।
ନିରାନନ୍ଦା ନିରାଶାହଂ ନିମଗ୍ନା ଶୋକସାଗରେ। ତ୍ଵଯି ପଞ୍ଚତ୍ଵମାପନ୍ନେ ମହାଯୂଥପଯୂଥପେ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶା ହୀନ, ମୁଁ ଏବେ ଶୋକର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ତୁମେ, ବନରମାନ୍ୟଙ୍କ ମହାନ ନାୟକ, ଏବେ ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗଲେ।
ହୃଦଯଂ ସୁସ୍ଥିତଂ ମହ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିପତିତଂ ଭୁଵି। ଯନ୍ନ ଶୋକାଭିସଂତପ୍ତଂ ସ୍ଫୁଟତେଽଦ୍ଯ ସହସ୍ରଧା
ମୋ ହୃଦୟ ବହୁତ ଦୃଢ଼, କାରଣ ତୁମକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲି, ତଥାପି ଏତେ ଶୋକରେ ଜଳିଯାଇ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦିନ ହଜାର ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏନି।
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ତ୍ଵଯା ଭାର୍ଯା ହୃତା ସ ଚ ଵିଵାସିତଃ। ଯତ୍ ତତ୍ ତସ୍ଯ ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିଃ ପ୍ରାପ୍ତେଯଂ ପ୍ଲଵଗାଧିପ
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଜନୀକୁ ତୁମେ ନେଇଥିଲ, ସେ ଅପସାରିତ ହୋଇଥିଲେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଏବେ ତୁମ ଉପରେ, ବନରମାନ୍ୟଙ୍କ ରାଜା, ଆସିଛି।