thumb|ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକୋନବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ସ ଵାନରମହାରାଜଃ ଶଯାନଃ ଶରପୀଡିତଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁକ୍ତୋ ହେତୁମଦ୍ଵାକ୍ଯୈର୍ନୋତ୍ତରଂ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ
ସେ ବାନରମହାରାଜ, ଯିଏ ବାଣର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଶୟାନ ଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କୁହାଯାଇଲା, ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ।
ଅଶ୍ମଭିଃ ପରିଭିନ୍ନାଙ୍ଗଃ ପାଦପୈରାହତୋ ଭୃଶମ୍। ରାମବାଣେନ ଚାକ୍ରାନ୍ତୋ ଜୀଵିତାନ୍ତେ ମୁମୋହ ସଃ
ପାଥର ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା, ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଭଳିଭଳି ଆଘାତ ଲାଗିଥିଲା, ରାମଙ୍କ ବାଣର ଘାଏଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଜୀବନ ଶେଷରେ ସେ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ।
ତଂ ଭାର୍ଯା ବାଣମୋକ୍ଷେଣ ରାମଦତ୍ତେନ ସଂଯୁଗେ। ହତଂ ପ୍ଲଵଗଶାର୍ଦୂଲଂ ତାରା ଶୁଶ୍ରାଵ ଵାଲିନମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବାଲିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ତାରା ଶୁଣିଲେ।
ସା ସପୁତ୍ରାପ୍ରିଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଧଂ ଭର୍ତୁଃ ସୁଦାରୁଣମ୍। ନିଷ୍ପପାତ ଭୃଶଂ ତସ୍ମାଦୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ଗିରିକନ୍ଦରାତ୍
ସେ, ପୁଅ ସହିତ, ପ୍ରିୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିର୍ଦୟ ମୃତ୍ୟୁର ଖବର ଶୁଣି, ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବେଗରେ ବାହାରିଆସିଲେ।
ଯେ ତ୍ଵଙ୍ଗଦପରୀଵାରା ଵାନରା ହି ମହାବଲାଃ। ତେ ସକାର୍ମୁକମାଲୋକ୍ଯ ରାମଂ ତ୍ରସ୍ତାଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସହଚର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ ସହିତ ଦେଖି, ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ସା ଦଦର୍ଶ ତତସ୍ତ୍ରସ୍ତାନ୍ ହରୀନାପତତୋ ଦ୍ରୁତମ୍। ଯୂଥାଦେଵ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟାନ୍ ମୃଗାନ୍ ନିହତଯୂଥପାନ୍
ତାପରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ଭୟଭୀତ ବାନରମାନେ ଦଳରୁ ଛିଟକି ପଳାଇଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦଳପତି ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ହରିଣମାନେ ଭଳି।
ତାନୁଵାଚ ସମାସାଦ୍ଯ ଦୁଃଖିତାନ୍ ଦୁଃଖିତା ସତୀ। ରାମଵିତ୍ରାସିତାନ୍ ସର୍ଵାନନୁବଦ୍ଧାନିଵେଷୁଭିଃ
ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଭୟଭୀତ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ବାନରମାନେଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ।
ଵାନରା ରାଜସିଂହସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ଯୂଯଂ ପୁରଃସରାଃ। ତଂ ଵିହାଯ ସୁଵିତ୍ରସ୍ତାଃ କସ୍ମାଦ୍ ଦ୍ରଵତ ଦୁର୍ଗତାଃ
ତୁମେମାନେ ବାନର, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ସହଯୋଗୀ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏମିତି ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖରେ କାହିଁକି ପଳାଇଯାଉଛ?
ରାଜ୍ଯହେତୋଃ ସ ଚେଦ୍ ଭ୍ରାତା ଭ୍ରାତ୍ରା କ୍ରୂରେଣ ପାତିତଃ। ରାମେଣ ପ୍ରହିତୈର୍ଦୂରାନ୍ମାର୍ଗଣୈର୍ଦୂରପାତିଭିଃ
ଯଦି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଭାଇ ନିଜ କ୍ରୂର ଭାଇଙ୍କ ତୀରରେ ଦୂରରୁ ଘାୟଲ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହା ରାମଙ୍କ ଦୂରପ୍ରସାରୀ ବାଣରେ ହେଉଛି।
କପିପତ୍ନ୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କପଯଃ କାମରୂପିଣଃ। ପ୍ରାପ୍ତକାଲମଵିଶ୍ଲିଷ୍ଟମୂଚୁର୍ଵଚନମଙ୍ଗନାମ୍
ବାନରଙ୍କ ଜଣେ ଜଣେ ପତ୍ନୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ବାନରମାନେ ସମୟଯୋଗ୍ୟ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଜୀଵପୁତ୍ରେ ନିଵର୍ତସ୍ଵ ପୁତ୍ରଂ ରକ୍ଷସ୍ଵ ଚାଙ୍ଗଦମ୍। ଅନ୍ତକୋ ରାମରୂପେଣ ହତ୍ଵା ନଯତି ଵାଲିନମ୍
ତୁମର ପୁଅ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ଫେରିଯାଅ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ମୃତ୍ୟୁ ରାମଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବାଲିଙ୍କୁ ମାରି ନେଇଯାଉଛନ୍ତି।
କ୍ଷିପ୍ତାନ୍ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ସମାଵିଧ୍ଯ ଵିପୁଲାଶ୍ଚ ତଥା ଶିଲାଃ। ଵାଲୀ ଵଜ୍ରସମୈର୍ବାଣୈର୍ଵଜ୍ରେଣେଵ ନିପାତିତଃ
ବାଲି ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଚୁଆଁଡ଼ି ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ବଜ୍ରପରି କଠିନ ତୀରରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ବଜ୍ର ଘାତରେ ହେଉଥାଏ।
ଅଭିଭୂତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଵିଦ୍ରୁତଂ ଵାନରଂ ବଲମ୍। ଅସ୍ମିନ୍ ପ୍ଲଵଗଶାର୍ଦୂଲେ ହତେ ଶକ୍ରସମପ୍ରଭେ
ବାନରମାନେଙ୍କ ସେଇ ସିଂହ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ ସମସ୍ତ ବାନର ସେନା ହାରି ଛିଟିଯାଇଛି।
ରକ୍ଷ୍ଯତାଂ ନଗରୀ ଶୂରୈରଙ୍ଗଦଶ୍ଚାଭିଷିଚ୍ଯତାମ୍। ପଦସ୍ଥଂ ଵାଲିନଃ ପୁତ୍ରଂ ଭଜିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ଲଵଂଗମାଃ
ବୀରମାନେ ନଗରକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରାଯାଉ। ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ବାନରମାନେ ସେଠି ସେବା କରିବେ।
ଅଥଵାରୁଚିତଂ ସ୍ଥାନମିହ ତେ ରୁଚିରାନନେ। ଆଵିଶନ୍ତି ଚ ଦୁର୍ଗାଣି କ୍ଷିପ୍ରମଦ୍ଯୈଵ ଵାନରାଃ
କିମ୍ବା, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ତୁମେ ଯଦି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଭଲପାଅ, ଏହିଠାରେ ବାନରମାନେ ଆଜି ଏହି ଦୁର୍ଗକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ।
ଅଭାର୍ଯାଃ ସହଭାର୍ଯାଶ୍ଚ ସନ୍ତ୍ଯତ୍ର ଵନଚାରିଣଃ। ଲୁବ୍ଧେଭ୍ଯୋ ଵିପ୍ରଲବ୍ଧେଭ୍ଯସ୍ତେଭ୍ଯୋ ନଃ ସୁମହଦ୍ଭଯମ୍
ଏଠାରେ କେହି ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହିତ, କେହି ପତ୍ନୀ ବିନା ଅଛନ୍ତି; ଲୋଭୀ ଓ ଠକିବା ଲୋକମାନେଠାରୁ ଆମେ ବଡ଼ ଭୟରେ ଅଛୁ।
ଅଲ୍ପାନ୍ତରଗତାନାଂ ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନମଙ୍ଗନା। ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରତିରୂପଂ ସା ବଭାଷେ ଚାରୁହାସିନୀ
ନିକଟରେ ଥିବା ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ସୁନ୍ଦର ହସ ଥିବା ଜଣେ ନିଜ ମନର ଅନୁକୂଳ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପୁତ୍ରେଣ ମମ କିଂ କାର୍ଯଂ ରାଜ୍ଯେନାପି କିମାତ୍ମନା। କପିସିଂହେ ମହାଭାଗେ ତସ୍ମିନ୍ ଭର୍ତରି ନଶ୍ଯତି
ମୋ ପାଇଁ ପୁଅ କି, ରାଜ୍ୟ କି, ଯେଉଁବେଳେ ବାନରମାନେଙ୍କ ସିଂହ, ମୋ ପତି, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ?
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ରୁଦତୀ ଶୋକମୂର୍ଚ୍ଛିତା। ଶିରଶ୍ଚୋରଶ୍ଚ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖେନ ସମଭିଘ୍ନତୀ
ଏମିତି କହି ସେ କନ୍ଦୁଥିବା, ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଛାତିକୁ ହାତରେ ପିଟି, ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ସା ଵ୍ରଜନ୍ତୀ ଦଦର୍ଶାଥ ପତିଂ ନିପତିତଂ ଭୁଵି। ହନ୍ତାରଂ ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନାମ୍
ଯିବା ସମୟରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ—ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନବମାନେଙ୍କ ମୁଖ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ, କେବେ ପଛକୁ ଫେରିନଥିଲେ।
କ୍ଷେପ୍ତାରଂ ପର୍ଵତେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଵଜ୍ରାଣାମିଵ ଵାସଵମ୍। ମହାଵାତସମାଵିଷ୍ଟଂ ମହାମେଘୌଘନିଃସ୍ଵନମ୍
ଯିଏ ପାହାଡ଼କୁ ବଜ୍ରପରି ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି, ସେ ବଡ଼ ପବନରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ବଡ଼ ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ।
ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରାନ୍ତଂ ଵୃଷ୍ଟ୍ଵେଵୋପରତଂ ଘନମ୍। ନର୍ଦନ୍ତଂ ନର୍ଦତାଂ ଭୀମଂ ଶୂରଂ ଶୂରେଣ ପାତିତମ୍। ଶାର୍ଦୂଲେନାମିଷସ୍ଯାର୍ଥେ ମୃଗରାଜମିଵାହତମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପ୍ରତାପଶାଳୀ, ବର୍ଷା ଥମିଯାଇଥିବା ମେଘ ପରି ପଡ଼ିଯାଇଛି, ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଭୟଙ୍କର, ଏକ ବୀର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ବୀର ପଡ଼ିଯାଇଛି, ମାଂସର ଲାଗି ଏକ ବାଘ ଯେପରି ମୃଗରାଜକୁ ମାରିଦେଇଥାଏ, ସେପରି ହେବାକୁ ଦେଖାଗଲା।
ଅର୍ଚିତଂ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ସପତାକଂ ସଵେଦିକମ୍। ନାଗହେତୋଃ ସୁପର୍ଣେନ ଚୈତ୍ଯମୁନ୍ମଥିତଂ ଯଥା
ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ପତାକା ଓ ବେଦିକା ସହିତ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ନାଗ ପାଇଁ ଏକ ଚୈତ୍ୟକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛି।
ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯାଵତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଦଦର୍ଶ ଧନୁରୂର୍ଜିତମ୍। ରାମଂ ରାମାନୁଜଂ ଚୈଵ ଭର୍ତୁଶ୍ଚୈଵ ତଥାନୁଜମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ରାମଙ୍କୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଧରିଥିବା, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ତଥା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ଭାଇଁକୁ ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଥିବା।
ତାନତୀତ୍ଯ ସମାସାଦ୍ଯ ଭର୍ତାରଂ ନିହତଂ ରଣେ। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵ୍ଯଥିତା ଭୂମୌ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତା ନିପପାତ ହ
ସେମାନଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲଂଘି, ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦେଖି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଭୟଭିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ସୁପ୍ତେଵ ପୁନରୁତ୍ଥାଯ ଆର୍ଯପୁତ୍ରେତି ଵାଦିନୀ। ରୁରୋଦ ସା ପତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂଵୀତଂ ମୃତ୍ଯୁଦାମଭିଃ
ସେ ଘୁମରୁ ଉଠିଥିବା ପରି, 'ଆର୍ୟପୁତ୍ର!' ବୋଲି କହି, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁର ଦାମରେ ବନ୍ଧା ଦେଖି, ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତାମଵେକ୍ଷ୍ଯ ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵଃ କ୍ରୋଶନ୍ତୀଂ କୁରରୀମିଵ। ଵିଷାଦମଗମତ୍ କଷ୍ଟଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାଙ୍ଗଦମାଗତମ୍
ସେ ଯେପରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ, ବିଶେଷ କରି ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି।
thumb|ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ବିଶ୍ ଶ୍ଲୋକ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ରାମଚାପଵିସୃଷ୍ଟେନ ଶରେଣାନ୍ତକରେଣ ତମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନିହତଂ ଭୂମୌ ତାରା ତାରାଧିପାନନା
ରାମଙ୍କ ଧନୁଷରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା, ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଥିବା ବାଣରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା ବାଲିଙ୍କୁ ତାରା ଦେଖିଲେ।