ଶକ୍ଯଂ ଦିଵଂ ଚାର୍ଜଯିତୁଂ ଵସୁଧାଂ ଚାପି ଶାସିତୁମ୍। ତ୍ଵତ୍ତୋଽହଂ ଵଧମାକାଂକ୍ଷନ୍ ଵାର୍ଯମାଣୋଽପି ତାରଯା
ତୁମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିବା ଓ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିବା ସମ୍ଭବ; ତଥାପି ତାରା ମୋତେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରିଥିଲି।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଯୁଦ୍ଧମୁପାଗତଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵାନରୋ ରାମଂ ଵିରରାମ ହରୀଶ୍ଵରଃ
ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ଏକାନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲି। ଏପରି କହି, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ସ ତମାଶ୍ଵାସଯଦ୍ ରାମୋ ଵାଲିନଂ ଵ୍ଯକ୍ତଦର୍ଶନମ୍। ସାଧୁସମ୍ମତଯା ଵାଚା ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଯୁକ୍ତଯା
ତାପରେ ଧର୍ମର ଅର୍ଥ ଭରିଥିବା ଓ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମାନ୍ୟ କରିଥିବା ମିଠା କଥାରେ, ରାମ ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ବାଲିଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
ନ ସଂତାପସ୍ତ୍ଵଯା କାର୍ଯ ଏତଦର୍ଥଂ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମ। ନ ଵଯଂ ଭଵତା ଚିନ୍ତ୍ଯା ନାପ୍ଯାତ୍ମା ହରିସତ୍ତମ। ଵଯଂ ଭଵଦ୍ଵିଶେଷେଣ ଧର୍ମତଃ କୃତନିଶ୍ଚଯାଃ
ଏହି ଦୁଃଖ ପାଇଁ ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ, ହେ ବାନର; ଆମକୁ ନେଇ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ନାହିଁ କି ତୁମେ ନିଜକୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କର। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆମେ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଛୁ।
ଦଣ୍ଡ୍ଯେ ଯଃ ପାତଯେଦ୍ ଦଣ୍ଡଂ ଦଣ୍ଡ୍ଯୋ ଯଶ୍ଚାପି ଦଣ୍ଡ୍ଯତେ। କାର୍ଯକାରଣସିଦ୍ଧାର୍ଥାଵୁଭୌ ତୌ ନାଵସୀଦତଃ
ଯିଏ ଦଣ୍ଡ ଦିଏ ଓ ଯିଏ ଦଣ୍ଡ ପାଏ, ଦୁଇଜଣେ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ତଦ୍ ଭଵାନ୍ ଦଣ୍ଡସଂଯୋଗାଦସ୍ମାଦ୍ ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ। ଗତଃ ସ୍ଵାଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଧର୍ମ୍ଯାଂ ଦଣ୍ଡଦିଷ୍ଟେନ ଵର୍ତ୍ମନା
ଏହିପରି ଦଣ୍ଡ ମିଳିବା ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଓ ନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ତ୍ଯଜ ଶୋକଂ ଚ ମୋହଂ ଚ ଭଯଂ ଚ ହୃଦଯେ ସ୍ଥିତମ୍। ତ୍ଵଯା ଵିଧାନଂ ହର୍ଯଗ୍ର୍ଯ ନ ଶକ୍ଯମତିଵର୍ତିତୁମ୍
ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଭୟକୁ ଛାଡ଼; ହେ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିୟମିତ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ତୁମେ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବ ନାହଁ।
ଯଥା ତ୍ଵଯ୍ଯଙ୍ଗଦୋ ନିତ୍ଯଂ ଵର୍ତତେ ଵାନରେଶ୍ଵର। ତଥା ଵର୍ତେତ ସୁଗ୍ରୀଵେ ମଯି ଚାପି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେପରି ଅଙ୍ଗଦ ସଦା ତୁମପାଇଁ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ହେ ବାନରମାନଙ୍କ ରାଜା, ସେଇପରି ସୁଗ୍ରୀବ ମୋ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖିବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସ ତସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରଂ ମହାତ୍ମନଃ ସମାହିତଂ ଧର୍ମପଥାନୁଵର୍ତିତମ୍। ନିଶମ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ରଣାଵମର୍ଦିନୋ ଵଚଃ ସୁଯୁକ୍ତଂ ନିଜଗାଦ ଵାନରଃ
ଏହିପରି ମିଠା, ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧର୍ମ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଥିବା ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଉଚିତ କଥା ଶୁଣି, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ବାନର ଉଚିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶରାଭିତପ୍ତେନ ଵିଚେତସା ମଯା ପ୍ରଭାଷିତସ୍ତ୍ଵଂ ଯଦଜାନତା ଵିଭୋ। ଇଦଂ ମହେନ୍ଦ୍ରୋପମଭୀମଵିକ୍ରମ ପ୍ରସାଦିତସ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଷମ ମେ ନରେଶ୍ଵର
ବାଣର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅବିବେକ ହୋଇ, ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଯେପରି ତୁମକୁ କିଛି କହିଥିଲି, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ମହେନ୍ଦ୍ର ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଉପରେ କୃପା କରିଛ; ହେ ରାଜା, ମୋ ଦୋଷକୁ ଖ୍ଷମା କର।
thumb|ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକୋନବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ସ ଵାନରମହାରାଜଃ ଶଯାନଃ ଶରପୀଡିତଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁକ୍ତୋ ହେତୁମଦ୍ଵାକ୍ଯୈର୍ନୋତ୍ତରଂ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ
ସେ ବାନରମହାରାଜ, ଯିଏ ବାଣର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଶୟାନ ଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କୁହାଯାଇଲା, ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ।
ଅଶ୍ମଭିଃ ପରିଭିନ୍ନାଙ୍ଗଃ ପାଦପୈରାହତୋ ଭୃଶମ୍। ରାମବାଣେନ ଚାକ୍ରାନ୍ତୋ ଜୀଵିତାନ୍ତେ ମୁମୋହ ସଃ
ପାଥର ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା, ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଭଳିଭଳି ଆଘାତ ଲାଗିଥିଲା, ରାମଙ୍କ ବାଣର ଘାଏଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଜୀବନ ଶେଷରେ ସେ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ।
ତଂ ଭାର୍ଯା ବାଣମୋକ୍ଷେଣ ରାମଦତ୍ତେନ ସଂଯୁଗେ। ହତଂ ପ୍ଲଵଗଶାର୍ଦୂଲଂ ତାରା ଶୁଶ୍ରାଵ ଵାଲିନମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବାଲିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ତାରା ଶୁଣିଲେ।
ସା ସପୁତ୍ରାପ୍ରିଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଧଂ ଭର୍ତୁଃ ସୁଦାରୁଣମ୍। ନିଷ୍ପପାତ ଭୃଶଂ ତସ୍ମାଦୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ଗିରିକନ୍ଦରାତ୍
ସେ, ପୁଅ ସହିତ, ପ୍ରିୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିର୍ଦୟ ମୃତ୍ୟୁର ଖବର ଶୁଣି, ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବେଗରେ ବାହାରିଆସିଲେ।
ଯେ ତ୍ଵଙ୍ଗଦପରୀଵାରା ଵାନରା ହି ମହାବଲାଃ। ତେ ସକାର୍ମୁକମାଲୋକ୍ଯ ରାମଂ ତ୍ରସ୍ତାଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସହଚର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ ସହିତ ଦେଖି, ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ସା ଦଦର୍ଶ ତତସ୍ତ୍ରସ୍ତାନ୍ ହରୀନାପତତୋ ଦ୍ରୁତମ୍। ଯୂଥାଦେଵ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟାନ୍ ମୃଗାନ୍ ନିହତଯୂଥପାନ୍
ତାପରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ଭୟଭୀତ ବାନରମାନେ ଦଳରୁ ଛିଟକି ପଳାଇଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦଳପତି ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ହରିଣମାନେ ଭଳି।
ତାନୁଵାଚ ସମାସାଦ୍ଯ ଦୁଃଖିତାନ୍ ଦୁଃଖିତା ସତୀ। ରାମଵିତ୍ରାସିତାନ୍ ସର୍ଵାନନୁବଦ୍ଧାନିଵେଷୁଭିଃ
ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଭୟଭୀତ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ବାନରମାନେଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ।
ଵାନରା ରାଜସିଂହସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ଯୂଯଂ ପୁରଃସରାଃ। ତଂ ଵିହାଯ ସୁଵିତ୍ରସ୍ତାଃ କସ୍ମାଦ୍ ଦ୍ରଵତ ଦୁର୍ଗତାଃ
ତୁମେମାନେ ବାନର, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ସହଯୋଗୀ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏମିତି ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖରେ କାହିଁକି ପଳାଇଯାଉଛ?
ରାଜ୍ଯହେତୋଃ ସ ଚେଦ୍ ଭ୍ରାତା ଭ୍ରାତ୍ରା କ୍ରୂରେଣ ପାତିତଃ। ରାମେଣ ପ୍ରହିତୈର୍ଦୂରାନ୍ମାର୍ଗଣୈର୍ଦୂରପାତିଭିଃ
ଯଦି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଭାଇ ନିଜ କ୍ରୂର ଭାଇଙ୍କ ତୀରରେ ଦୂରରୁ ଘାୟଲ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହା ରାମଙ୍କ ଦୂରପ୍ରସାରୀ ବାଣରେ ହେଉଛି।
କପିପତ୍ନ୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କପଯଃ କାମରୂପିଣଃ। ପ୍ରାପ୍ତକାଲମଵିଶ୍ଲିଷ୍ଟମୂଚୁର୍ଵଚନମଙ୍ଗନାମ୍
ବାନରଙ୍କ ଜଣେ ଜଣେ ପତ୍ନୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ବାନରମାନେ ସମୟଯୋଗ୍ୟ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଜୀଵପୁତ୍ରେ ନିଵର୍ତସ୍ଵ ପୁତ୍ରଂ ରକ୍ଷସ୍ଵ ଚାଙ୍ଗଦମ୍। ଅନ୍ତକୋ ରାମରୂପେଣ ହତ୍ଵା ନଯତି ଵାଲିନମ୍
ତୁମର ପୁଅ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ଫେରିଯାଅ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ମୃତ୍ୟୁ ରାମଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବାଲିଙ୍କୁ ମାରି ନେଇଯାଉଛନ୍ତି।
କ୍ଷିପ୍ତାନ୍ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ସମାଵିଧ୍ଯ ଵିପୁଲାଶ୍ଚ ତଥା ଶିଲାଃ। ଵାଲୀ ଵଜ୍ରସମୈର୍ବାଣୈର୍ଵଜ୍ରେଣେଵ ନିପାତିତଃ
ବାଲି ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଚୁଆଁଡ଼ି ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ବଜ୍ରପରି କଠିନ ତୀରରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ବଜ୍ର ଘାତରେ ହେଉଥାଏ।
ଅଭିଭୂତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଵିଦ୍ରୁତଂ ଵାନରଂ ବଲମ୍। ଅସ୍ମିନ୍ ପ୍ଲଵଗଶାର୍ଦୂଲେ ହତେ ଶକ୍ରସମପ୍ରଭେ
ବାନରମାନେଙ୍କ ସେଇ ସିଂହ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ ସମସ୍ତ ବାନର ସେନା ହାରି ଛିଟିଯାଇଛି।
ରକ୍ଷ୍ଯତାଂ ନଗରୀ ଶୂରୈରଙ୍ଗଦଶ୍ଚାଭିଷିଚ୍ଯତାମ୍। ପଦସ୍ଥଂ ଵାଲିନଃ ପୁତ୍ରଂ ଭଜିଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ଲଵଂଗମାଃ
ବୀରମାନେ ନଗରକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରାଯାଉ। ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ବାନରମାନେ ସେଠି ସେବା କରିବେ।
ଅଥଵାରୁଚିତଂ ସ୍ଥାନମିହ ତେ ରୁଚିରାନନେ। ଆଵିଶନ୍ତି ଚ ଦୁର୍ଗାଣି କ୍ଷିପ୍ରମଦ୍ଯୈଵ ଵାନରାଃ
କିମ୍ବା, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ତୁମେ ଯଦି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଭଲପାଅ, ଏହିଠାରେ ବାନରମାନେ ଆଜି ଏହି ଦୁର୍ଗକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ।
ଅଭାର୍ଯାଃ ସହଭାର୍ଯାଶ୍ଚ ସନ୍ତ୍ଯତ୍ର ଵନଚାରିଣଃ। ଲୁବ୍ଧେଭ୍ଯୋ ଵିପ୍ରଲବ୍ଧେଭ୍ଯସ୍ତେଭ୍ଯୋ ନଃ ସୁମହଦ୍ଭଯମ୍
ଏଠାରେ କେହି ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହିତ, କେହି ପତ୍ନୀ ବିନା ଅଛନ୍ତି; ଲୋଭୀ ଓ ଠକିବା ଲୋକମାନେଠାରୁ ଆମେ ବଡ଼ ଭୟରେ ଅଛୁ।
ଅଲ୍ପାନ୍ତରଗତାନାଂ ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନମଙ୍ଗନା। ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରତିରୂପଂ ସା ବଭାଷେ ଚାରୁହାସିନୀ
ନିକଟରେ ଥିବା ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ସୁନ୍ଦର ହସ ଥିବା ଜଣେ ନିଜ ମନର ଅନୁକୂଳ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପୁତ୍ରେଣ ମମ କିଂ କାର୍ଯଂ ରାଜ୍ଯେନାପି କିମାତ୍ମନା। କପିସିଂହେ ମହାଭାଗେ ତସ୍ମିନ୍ ଭର୍ତରି ନଶ୍ଯତି
ମୋ ପାଇଁ ପୁଅ କି, ରାଜ୍ୟ କି, ଯେଉଁବେଳେ ବାନରମାନେଙ୍କ ସିଂହ, ମୋ ପତି, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ?
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ରୁଦତୀ ଶୋକମୂର୍ଚ୍ଛିତା। ଶିରଶ୍ଚୋରଶ୍ଚ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଦୁଃଖେନ ସମଭିଘ୍ନତୀ
ଏମିତି କହି ସେ କନ୍ଦୁଥିବା, ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଛାତିକୁ ହାତରେ ପିଟି, ଦୌଡ଼ିଗଲେ।