ତତ୍ରାପି ଖଲୁ ମେ ଦୋଷଂ କର୍ତୁଂ ନାର୍ହସି ରାଘଵ। ତ୍ଵଂ ହି ଦୃଷ୍ଟାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ପ୍ରଜାନାଂ ଚ ହିତେ ରତଃ। କାର୍ଯକାରଣସିଦ୍ଧୌ ଚ ପ୍ରସନ୍ନା ବୁଦ୍ଧିରଵ୍ଯଯା
ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ମୋତେ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ରାଘବ। କାରଣ ଆପଣ ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଲାଗିଥିବେ, ଓ କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅଚଳ ବୁଦ୍ଧି ରଖନ୍ତି।
ମାମପ୍ଯଵଗତଂ ଧର୍ମାଦ୍ ଵ୍ଯତିକ୍ରାନ୍ତପୁରସ୍କୃତମ୍। ଧର୍ମସଂହିତଯା ଵାଚା ଧର୍ମଜ୍ଞ ପରିପାଲଯ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି କିଛି କରିଥିଲି, ଧର୍ମ ଜଣା ଥିବା ଆପଣ, ଧର୍ମ ମିଶିଥିବା କଥା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
ବାଷ୍ପସଂରୁଦ୍ଧକଣ୍ଠସ୍ତୁ ଵାଲୀ ସାର୍ତରଵଃ ଶନୈଃ। ଉଵାଚ ରାମଂ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପଙ୍କଲଗ୍ନ ଇଵ ଦ୍ଵିପଃ
ବାଲୀଙ୍କ ଗଳା ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଯାଇଥିଲା, ସେ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, ଯେପରି ଦଳିଆ ମାଟିରେ ଅଟକିଥିବା ହାତୀ।
ନ ଚାତ୍ମାନମହଂ ଶୋଚେ ନ ତାରାଂ ନାପି ବାନ୍ଧଵାନ୍। ଯଥା ପୁତ୍ରଂ ଗୁଣଜ୍ଯେଷ୍ଠମଙ୍ଗଦଂ କନକାଙ୍ଗଦମ୍
ମୁଁ ନିଜ ପାଇଁ, ତାରା ପାଇଁ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ପାଇଁ ଏତେ ଦୁଃଖ କରୁନାହିଁ, ଯେତେ ମୋର ପୁଅ ଗୁଣରେ ପ୍ରଥମ ଓ ସୁନା ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିବା ଅଙ୍ଗଦ ପାଇଁ।
ସ ମମାଦର୍ଶନାଦ୍ ଦୀନୋ ବାଲ୍ଯାତ୍ ପ୍ରଭୃତି ଲାଲିତଃ। ତଟାକ ଇଵ ପୀତାମ୍ବୁରୁପଶୋଷଂ ଗମିଷ୍ଯତି
ମୋ ଦର୍ଶନ ନ ମିଳିବାରୁ, ଶୈଶବରୁ ଲାଡ଼ିଆ ଥିବା ସେ, ଶୁଖିଯିବ, ଯେପରି ଜଳ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ପୋଖରୀ।
ବାଲଶ୍ଚାକୃତବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଏକପୁତ୍ରଶ୍ଚ ମେ ପ୍ରିଯଃ। ତାରେଯୋ ରାମ ଭଵତା ରକ୍ଷଣୀଯୋ ମହାବଲଃ
ସେ ଏଉଁ ଶିଶୁ, ଅପକ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି, ମୋର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରିୟ ପୁଅ; ରାମ, ତାରାଙ୍କ ପୁଅ, ଏହି ବଳଶାଳୀ ଅଙ୍ଗଦକୁ ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ରକ୍ଷା କରିବେ।
ସୁଗ୍ରୀଵେ ଚାଙ୍ଗଦେ ଚୈଵ ଵିଧତ୍ସ୍ଵ ମତିମୁତ୍ତମାମ୍। ତ୍ଵଂ ହି ଗୋପ୍ତା ଚ ଶାସ୍ତା ଚ କାର୍ଯାକାର୍ଯଵିଧୌ ସ୍ଥିତଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ବ୍ୟବହାର କର। କାରଣ, କଣ କରିବା ଉଚିତ ଓ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ବିଚାରିବାରେ ତୁମେ ରକ୍ଷକ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ଅଛ।
ଯା ତେ ନରପତେ ଵୃତ୍ତିର୍ଭରତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଚ ଯା। ସୁଗ୍ରୀଵେ ଚାଙ୍ଗଦେ ରାଜଂସ୍ତାଂ ଚିନ୍ତଯିତୁମର୍ହସି
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଯେପରି ଭାରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ବ୍ୟବହାର କର, ସେଇପରି ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କର।
ମଦ୍ଦୋଷକୃତଦୋଷାଂ ତାଂ ଯଥା ତାରାଂ ତପସ୍ଵିନୀମ୍। ସୁଗ୍ରୀଵୋ ନାଵମନ୍ଯେତ ତଥାଵସ୍ଥାତୁମର୍ହସି
ମୋ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁପରି ତାରା ଦୋଷୀ ହୋଇଛି ଓ ତପସ୍ଵିନୀ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସେଉଁପରି ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା ନ କରନ୍ତୁ, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ।
ତ୍ଵଯା ହ୍ଯନୁଗୃହୀତେନ ଶକ୍ଯଂ ରାଜ୍ଯମୁପାସିତୁମ୍। ତ୍ଵଦ୍ଵଶେ ଵର୍ତମାନେନ ତଵ ଚିତ୍ତାନୁଵର୍ତିନା
ତୁମର କୃପା ପାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଓ ମନକୁ ଅନୁସରି, ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରିପାରିବ।
ଶକ୍ଯଂ ଦିଵଂ ଚାର୍ଜଯିତୁଂ ଵସୁଧାଂ ଚାପି ଶାସିତୁମ୍। ତ୍ଵତ୍ତୋଽହଂ ଵଧମାକାଂକ୍ଷନ୍ ଵାର୍ଯମାଣୋଽପି ତାରଯା
ତୁମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିବା ଓ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିବା ସମ୍ଭବ; ତଥାପି ତାରା ମୋତେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରିଥିଲି।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଯୁଦ୍ଧମୁପାଗତଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵାନରୋ ରାମଂ ଵିରରାମ ହରୀଶ୍ଵରଃ
ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ଏକାନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲି। ଏପରି କହି, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ସ ତମାଶ୍ଵାସଯଦ୍ ରାମୋ ଵାଲିନଂ ଵ୍ଯକ୍ତଦର୍ଶନମ୍। ସାଧୁସମ୍ମତଯା ଵାଚା ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଯୁକ୍ତଯା
ତାପରେ ଧର୍ମର ଅର୍ଥ ଭରିଥିବା ଓ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମାନ୍ୟ କରିଥିବା ମିଠା କଥାରେ, ରାମ ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ବାଲିଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
ନ ସଂତାପସ୍ତ୍ଵଯା କାର୍ଯ ଏତଦର୍ଥଂ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମ। ନ ଵଯଂ ଭଵତା ଚିନ୍ତ୍ଯା ନାପ୍ଯାତ୍ମା ହରିସତ୍ତମ। ଵଯଂ ଭଵଦ୍ଵିଶେଷେଣ ଧର୍ମତଃ କୃତନିଶ୍ଚଯାଃ
ଏହି ଦୁଃଖ ପାଇଁ ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ, ହେ ବାନର; ଆମକୁ ନେଇ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ନାହିଁ କି ତୁମେ ନିଜକୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କର। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆମେ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଛୁ।
ଦଣ୍ଡ୍ଯେ ଯଃ ପାତଯେଦ୍ ଦଣ୍ଡଂ ଦଣ୍ଡ୍ଯୋ ଯଶ୍ଚାପି ଦଣ୍ଡ୍ଯତେ। କାର୍ଯକାରଣସିଦ୍ଧାର୍ଥାଵୁଭୌ ତୌ ନାଵସୀଦତଃ
ଯିଏ ଦଣ୍ଡ ଦିଏ ଓ ଯିଏ ଦଣ୍ଡ ପାଏ, ଦୁଇଜଣେ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ତଦ୍ ଭଵାନ୍ ଦଣ୍ଡସଂଯୋଗାଦସ୍ମାଦ୍ ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ। ଗତଃ ସ୍ଵାଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଧର୍ମ୍ଯାଂ ଦଣ୍ଡଦିଷ୍ଟେନ ଵର୍ତ୍ମନା
ଏହିପରି ଦଣ୍ଡ ମିଳିବା ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଓ ନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ତ୍ଯଜ ଶୋକଂ ଚ ମୋହଂ ଚ ଭଯଂ ଚ ହୃଦଯେ ସ୍ଥିତମ୍। ତ୍ଵଯା ଵିଧାନଂ ହର୍ଯଗ୍ର୍ଯ ନ ଶକ୍ଯମତିଵର୍ତିତୁମ୍
ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଭୟକୁ ଛାଡ଼; ହେ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିୟମିତ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ତୁମେ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବ ନାହଁ।
ଯଥା ତ୍ଵଯ୍ଯଙ୍ଗଦୋ ନିତ୍ଯଂ ଵର୍ତତେ ଵାନରେଶ୍ଵର। ତଥା ଵର୍ତେତ ସୁଗ୍ରୀଵେ ମଯି ଚାପି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେପରି ଅଙ୍ଗଦ ସଦା ତୁମପାଇଁ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ହେ ବାନରମାନଙ୍କ ରାଜା, ସେଇପରି ସୁଗ୍ରୀବ ମୋ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖିବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସ ତସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରଂ ମହାତ୍ମନଃ ସମାହିତଂ ଧର୍ମପଥାନୁଵର୍ତିତମ୍। ନିଶମ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ରଣାଵମର୍ଦିନୋ ଵଚଃ ସୁଯୁକ୍ତଂ ନିଜଗାଦ ଵାନରଃ
ଏହିପରି ମିଠା, ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧର୍ମ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଥିବା ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଉଚିତ କଥା ଶୁଣି, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ବାନର ଉଚିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶରାଭିତପ୍ତେନ ଵିଚେତସା ମଯା ପ୍ରଭାଷିତସ୍ତ୍ଵଂ ଯଦଜାନତା ଵିଭୋ। ଇଦଂ ମହେନ୍ଦ୍ରୋପମଭୀମଵିକ୍ରମ ପ୍ରସାଦିତସ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଷମ ମେ ନରେଶ୍ଵର
ବାଣର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅବିବେକ ହୋଇ, ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଯେପରି ତୁମକୁ କିଛି କହିଥିଲି, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ମହେନ୍ଦ୍ର ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଉପରେ କୃପା କରିଛ; ହେ ରାଜା, ମୋ ଦୋଷକୁ ଖ୍ଷମା କର।
thumb|ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକୋନବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ସ ଵାନରମହାରାଜଃ ଶଯାନଃ ଶରପୀଡିତଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁକ୍ତୋ ହେତୁମଦ୍ଵାକ୍ଯୈର୍ନୋତ୍ତରଂ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ
ସେ ବାନରମହାରାଜ, ଯିଏ ବାଣର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଶୟାନ ଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କୁହାଯାଇଲା, ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ।
ଅଶ୍ମଭିଃ ପରିଭିନ୍ନାଙ୍ଗଃ ପାଦପୈରାହତୋ ଭୃଶମ୍। ରାମବାଣେନ ଚାକ୍ରାନ୍ତୋ ଜୀଵିତାନ୍ତେ ମୁମୋହ ସଃ
ପାଥର ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା, ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଭଳିଭଳି ଆଘାତ ଲାଗିଥିଲା, ରାମଙ୍କ ବାଣର ଘାଏଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଜୀବନ ଶେଷରେ ସେ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ।
ତଂ ଭାର୍ଯା ବାଣମୋକ୍ଷେଣ ରାମଦତ୍ତେନ ସଂଯୁଗେ। ହତଂ ପ୍ଲଵଗଶାର୍ଦୂଲଂ ତାରା ଶୁଶ୍ରାଵ ଵାଲିନମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବାଲିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ତାରା ଶୁଣିଲେ।
ସା ସପୁତ୍ରାପ୍ରିଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଧଂ ଭର୍ତୁଃ ସୁଦାରୁଣମ୍। ନିଷ୍ପପାତ ଭୃଶଂ ତସ୍ମାଦୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ଗିରିକନ୍ଦରାତ୍
ସେ, ପୁଅ ସହିତ, ପ୍ରିୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିର୍ଦୟ ମୃତ୍ୟୁର ଖବର ଶୁଣି, ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବେଗରେ ବାହାରିଆସିଲେ।
ଯେ ତ୍ଵଙ୍ଗଦପରୀଵାରା ଵାନରା ହି ମହାବଲାଃ। ତେ ସକାର୍ମୁକମାଲୋକ୍ଯ ରାମଂ ତ୍ରସ୍ତାଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସହଚର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ ସହିତ ଦେଖି, ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ସା ଦଦର୍ଶ ତତସ୍ତ୍ରସ୍ତାନ୍ ହରୀନାପତତୋ ଦ୍ରୁତମ୍। ଯୂଥାଦେଵ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟାନ୍ ମୃଗାନ୍ ନିହତଯୂଥପାନ୍
ତାପରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ଭୟଭୀତ ବାନରମାନେ ଦଳରୁ ଛିଟକି ପଳାଇଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦଳପତି ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ହରିଣମାନେ ଭଳି।
ତାନୁଵାଚ ସମାସାଦ୍ଯ ଦୁଃଖିତାନ୍ ଦୁଃଖିତା ସତୀ। ରାମଵିତ୍ରାସିତାନ୍ ସର୍ଵାନନୁବଦ୍ଧାନିଵେଷୁଭିଃ
ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଭୟଭୀତ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ବାନରମାନେଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ।
ଵାନରା ରାଜସିଂହସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ଯୂଯଂ ପୁରଃସରାଃ। ତଂ ଵିହାଯ ସୁଵିତ୍ରସ୍ତାଃ କସ୍ମାଦ୍ ଦ୍ରଵତ ଦୁର୍ଗତାଃ
ତୁମେମାନେ ବାନର, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ସହଯୋଗୀ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏମିତି ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖରେ କାହିଁକି ପଳାଇଯାଉଛ?
ରାଜ୍ଯହେତୋଃ ସ ଚେଦ୍ ଭ୍ରାତା ଭ୍ରାତ୍ରା କ୍ରୂରେଣ ପାତିତଃ। ରାମେଣ ପ୍ରହିତୈର୍ଦୂରାନ୍ମାର୍ଗଣୈର୍ଦୂରପାତିଭିଃ
ଯଦି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଭାଇ ନିଜ କ୍ରୂର ଭାଇଙ୍କ ତୀରରେ ଦୂରରୁ ଘାୟଲ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହା ରାମଙ୍କ ଦୂରପ୍ରସାରୀ ବାଣରେ ହେଉଛି।