ଚପଲଶ୍ଚପଲୈଃ ସାର୍ଧଂ ଵାନରୈରକୃତାତ୍ମଭିଃ। ଜାତ୍ଯନ୍ଧ ଇଵ ଜାତ୍ଯନ୍ଧୈର୍ମନ୍ତ୍ରଯନ୍ ପ୍ରେକ୍ଷସେ ନୁ କିମ୍
ତୁମେ ନିଜେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବାନରମାନେ ସହିତ ବସି, ଅନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ପରି କାହିଁକି ଏମିତି ଆଲୋଚନା କରୁଛ?
ଅହଂ ତୁ ଵ୍ଯକ୍ତତାମସ୍ଯ ଵଚନସ୍ଯ ବ୍ରଵୀମି ତେ। ନହି ମାଂ କେଵଲଂ ରୋଷାତ୍ ତ୍ଵଂ ଵିଗର୍ହିତୁମର୍ହସି
ମୁଁ ତୁମକୁ ସଫା ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଛି; କେବଳ କ୍ରୋଧରେ ପଡି ମୋତେ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଧରମାଣସ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ରୁମାଯାଂ ଵର୍ତସେ କାମାତ୍ ସ୍ନୁଷାଯାଂ ପାପକର୍ମକୃତ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ତୁମେ ତାଙ୍କର ବହୁତ ଆଦର୍ଶ ଝିଅ ରୁମାଙ୍କ ସହିତ କାମବଶତାରେ ଅପରାଧ କରିଛ।
ତଦ୍ ଵ୍ଯତୀତସ୍ଯ ତେ ଧର୍ମାତ୍ କାମଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଵାନର। ଭ୍ରାତୃଭାର୍ଯାଭିମର୍ଶେଽସ୍ମିନ୍ ଦଣ୍ଡୋଽଯଂ ପ୍ରତିପାଦିତଃ
ଏହିପରି ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ, ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲି, ଭାଇର ଜଣେ ଝିଅଙ୍କୁ ଛୁଇଁଥିବା ଦୋଷ ପାଇଁ ଏହି ଶାସ୍ତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ନହି ଲୋକଵିରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଲୋକଵୃତ୍ତାଦପେଯୁଷଃ। ଦଣ୍ଡାଦନ୍ଯତ୍ର ପଶ୍ଯାମି ନିଗ୍ରହଂ ହରିଯୂଥପ
ଯେଉଁଠି ଲୋକର ଚଳିତ ନୀତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରାଯାଏ, ଏବଂ ସାଧାରଣ ଆଚରଣ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ବାନରମୁଖ୍ୟ, ଏଠି ଶାସ୍ତି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦଣ୍ଡ ମୁଁ ଦେଖୁନି।
ନ ଚ ତେ ମର୍ଷଯେ ପାପଂ କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽହଂ କୁଲୋଦ୍ଗତଃ। ଔରସୀଂ ଭଗିନୀଂ ଵାପି ଭାର୍ଯାଂ ଵାପ୍ଯନୁଜସ୍ଯ ଯଃ
ମୁଁ ଏକ ଉଚ୍ଚ କୁଳର କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବା ସତ୍ୱେ, ତୁମର ଏହି ପାପକୁ କ୍ଷମା କରିପାରିବି ନାହିଁ—ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଝିଅ, ଅଥବା ଉତ୍ତର ଭାଇର ଝିଅ, କିମ୍ବା ଭାଇର ଝିଅଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷାରେ ଛୁଏ।
ପ୍ରଚରେତ ନରଃ କାମାତ୍ ତସ୍ଯ ଦଣ୍ଡୋ ଵଧଃ ସ୍ମୃତଃ। ଭରତସ୍ତୁ ମହୀପାଲୋ ଵଯଂ ତ୍ଵାଦେଶଵର୍ତିନଃ
ଯଦି କେହି ଏପରି ଜଣେ ଝିଅଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷାରେ ଛୁଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; କିନ୍ତୁ ଭରତ ରାଜା, ଆମେ ତାଙ୍କର ଆଦେଶ ଅନୁସରଣ କରୁଛୁ।
ତ୍ଵଂ ଚ ଧର୍ମାଦତିକ୍ରାନ୍ତଃ କଥଂ ଶକ୍ଯମୁପେକ୍ଷିତୁମ୍। ଗୁରୁଧର୍ମଵ୍ଯତିକ୍ରାନ୍ତଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଧର୍ମେଣ ପାଲଯନ୍
ତୁମେ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରିଛ; ଏପରି ଗୁରୁଙ୍କ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ଏହାକୁ ଅନଦେଖା କରିପାରିବ?
ଭରତଃ କାମଯୁକ୍ତାନାଂ ନିଗ୍ରହେ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ଵଯଂ ତୁ ଭରତାଦେଶାଵଧିଂ କୃତ୍ଵା ହରୀଶ୍ଵର। ତ୍ଵଦ୍ଵିଧାନ୍ ଭିନ୍ନମର୍ଯାଦାନ୍ ନିଗ୍ରହୀତୁଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଭରତ ଅଭିଲାଷାରେ ଚାଲୁଥିବାମାନେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି; ଆମେ ତ ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ତୁମ ପରି ମର୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବାମାନେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ଚ ମେ ସଖ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଯଥା ତଥା। ଦାରରାଜ୍ଯନିମିତ୍ତଂ ଚ ନିଃଶ୍ରେଯସ୍କରଃ ସ ମେ
ମୋର ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଯେପରି, ସେପରି ଅଟୁଟ; ତାଙ୍କର ଜୀବନସଂଗିନୀ ଓ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମୋର ଏହି କର୍ମ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଆଣେ।
ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଚ ମଯା ଦତ୍ତା ତଦା ଵାନରସଂନିଧୌ। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଚ କଥଂ ଶକ୍ଯା ମଦ୍ଵିଧେନାନଵେକ୍ଷିତୁମ୍
ମୁଁ ବାନରମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲି, ଏପରି ଜଣେ ମୋ ପରି ଲୋକ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ କିପରି ଅନଦେଖା କରିପାରିବ?
ତଦେଭିଃ କାରଣୈଃ ସର୍ଵୈର୍ମହଦ୍ଭିର୍ଧର୍ମସଂଶ୍ରିତୈଃ। ଶାସନଂ ତଵ ଯଦ୍ ଯୁକ୍ତଂ ତଦ୍ ଭଵାନନୁମନ୍ଯତାମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ମହାନ ଓ ଧର୍ମମୟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ଯେଉଁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଦେଉଛ, ସେହି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଉଚିତ; ତୁମେ ଏହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କର।
ସର୍ଵଥା ଧର୍ମ ଇତ୍ଯେଵ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯସ୍ତଵ ନିଗ୍ରହଃ। ଵଯସ୍ଯସ୍ଯୋପକର୍ତଵ୍ଯଂ ଧର୍ମମେଵାନୁପଶ୍ଯତା
ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ, ତୁମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଧର୍ମ ବୋଲି ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଜଣେ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ସଦା ଧର୍ମକୁ ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ ଧରିବା ଉଚିତ।
ଶକ୍ଯଂ ତ୍ଵଯାପି ତତ୍କାର୍ଯଂ ଧର୍ମମେଵାନୁଵର୍ତତା। ଶ୍ରୂଯତେ ମନୁନା ଗୀତୌ ଶ୍ଲୋକୌ ଚାରିତ୍ରଵତ୍ସଲୌ। ଗୃହୀତୌ ଧର୍ମକୁଶଲୈସ୍ତଥା ତଚ୍ଚରିତଂ ମଯା
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିପାରିବ, କେବଳ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରି; ମନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଗୀତିକା ଶୁଣାଯାଏ, ଯାହା ଧର୍ମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେହି ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରିଛି।
ରାଜଭିର୍ଧୃତଦଣ୍ଡାଶ୍ଚ କୃତ୍ଵା ପାପାନି ମାନଵାଃ। ନିର୍ମଲାଃ ସ୍ଵର୍ଗମାଯାନ୍ତି ସନ୍ତଃ ସୁକୃତିନୋ ଯଥା
ରାଜାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପାପ କରିଥାନ୍ତି ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେପରି ସଜ୍ଜନମାନେ କର୍ମଫଳ ଦ୍ୱାରା।
ଶାସନାଦ୍ ଵାପି ମୋକ୍ଷାଦ୍ ଵା ସ୍ତେନଃ ପାପାତ୍ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ। ରାଜା ତ୍ଵଶାସନ୍ ପାପସ୍ଯ ତଦଵାପ୍ନୋତି କିଲ୍ବିଷମ୍
ଦଣ୍ଡ ଦେଇ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ଦେଇ, ଚୋର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଯଦି ପାପୀକୁ ଶାସ୍ତି ନାହିଁ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ଦୋଷୀ ହୁଅନ୍ତି।
ଆର୍ଯେଣ ମମ ମାନ୍ଧାତ୍ରା ଵ୍ଯସନଂ ଘୋରମୀପ୍ସିତମ୍। ଶ୍ରମଣେନ କୃତେ ପାପେ ଯଥା ପାପଂ କୃତଂ ତ୍ଵଯା
ମୋର ପୂର୍ବଜ ମାନ୍ଧାତା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଚାହିଁଥିଲେ; ଯେପରି ଜଣେ ତପସ୍ୱୀ ପାପ କରିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପାପ କରିଛ।
ଅନ୍ଯୈରପି କୃତଂ ପାପଂ ପ୍ରମତ୍ତୈର୍ଵସୁଧାଧିପୈଃ। ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଚ କୁର୍ଵନ୍ତି ତେନ ତଚ୍ଛାମ୍ଯତେ ରଜଃ
ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅବିଚାରୀ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ପାପ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରନ୍ତି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ।
ତଦଲଂ ପରିତାପେନ ଧର୍ମତଃ ପରିକଲ୍ପିତଃ। ଵଧୋ ଵାନରଶାର୍ଦୂଲ ନ ଵଯଂ ସ୍ଵଵଶେ ସ୍ଥିତାଃ
ଏହିପରି ଦୁଃଖ କରିବାର କିଛି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ହତ୍ୟା ହୋଇଛି, ବନରାଜ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ଆମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କିଛି କରିପାରୁ ନାହିଁ।
ଶୃଣୁ ଚାପ୍ଯପରଂ ଭୂଯଃ କାରଣଂ ହରିପୁଂଗଵ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ହି ମହଦ୍ ଵୀର ନ ମନ୍ଯୁଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
ଏହା ସହିତ ଆଉ ଏକ କାରଣ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ବନରାଜ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା ଶୁଣି, ବୀର, ତୁମେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ମେ ତତ୍ର ମନସ୍ତାପୋ ନ ମନ୍ଯୁର୍ହରିପୁଂଗଵ। ଵାଗୁରାଭିଶ୍ଚ ପାଶୈଶ୍ଚ କୂଟୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈର୍ନରାଃ
ମୋ ପାଖରେ ଏଥିରେ କିଛି ଦୁଃଖ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, ବନରାଜ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ମଣିଷମାନେ ଝାଲ, ଫନ୍ଦା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଚାଳ ଦ୍ୱାରା
ପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନାଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯାଶ୍ଚ ଗୃହ୍ଣନ୍ତି ସୁବହୂନ୍ ମୃଗାନ୍। ପ୍ରଧାଵିତାନ୍ ଵା ଵିତ୍ରସ୍ତାନ୍ ଵିସ୍ରବ୍ଧାନତିଵିଷ୍ଠିତାନ୍
ଲୁଚିଥିବା କିମ୍ବା ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଥିବା ବହୁ ପଶୁମାନେ ଧରିନ୍ଥିଲେ—ଯେଉଁମାନେ ପଳାଇଯାଉଛନ୍ତି, ଭୟଭୀତ, ଅସାବଧାନ କିମ୍ବା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ିଆ ରହିଛନ୍ତି।
ପ୍ରମତ୍ତାନପ୍ରମତ୍ତାନ୍ ଵା ନରା ମାଂସାଶିନୋ ଭୃଶମ୍। ଵିଧ୍ଯନ୍ତି ଵିମୁଖାଂଶ୍ଚାପି ନ ଚ ଦୋଷୋଽତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ
ମାଂସ ଖାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ସାବଧାନ କିମ୍ବା ଅସାବଧାନ ପଶୁ, ଏବଂ ପଛ ଦିଆଁଥିବା ପଶୁମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ମାରନ୍ତି; ଏଥିରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ।
ଯାନ୍ତି ରାଜର୍ଷଯଶ୍ଚାତ୍ର ମୃଗଯାଂ ଧର୍ମକୋଵିଦାଃ। ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ନିହତୋ ଯୁଦ୍ଧେ ମଯା ବାଣେନ ଵାନର। ଅଯୁଧ୍ଯନ୍ ପ୍ରତିଯୁଧ୍ଯନ୍ ଵା ଯସ୍ମାଚ୍ଛାଖାମୃଗୋ ହ୍ଯସି
ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାଜାମାନେ ଏଠାରେ ଶିକାର କରିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତେଣୁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମକୁ ମୁଁ ତୀର ଦ୍ୱାରା ମାରିଛି, ବନରାଜ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲ କିମ୍ବା ନ କରୁଥିଲ, କାରଣ ତୁମେ ଏଠି ଶାଖାପଶୁ।
ଦୁର୍ଲଭସ୍ଯ ଚ ଧର୍ମସ୍ଯ ଜୀଵିତସ୍ଯ ଶୁଭସ୍ଯ ଚ। ରାଜାନୋ ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଦାତାରୋ ନ ସଂଶଯଃ
ଦୁର୍ଲଭ ଧର୍ମ, ଜୀବନ ଓ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ, ବନରାଜ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଦାତା—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତାନ୍ ନ ହିଂସ୍ଯାନ୍ନ ଚାକ୍ରୋଶେନ୍ନାକ୍ଷିପେନ୍ନାପ୍ରିଯଂ ଵଦେତ୍। ଦେଵା ମାନୁଷରୂପେଣ ଚରନ୍ତ୍ଯେତେ ମହୀତଲେ
ସେମାନେକୁ କେବେ ଅହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଗାଳି କିମ୍ବା ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଖରାପ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେମାନେ ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ମାନବ ରୂପେ ଦେବତାମାନେ।
ତ୍ଵଂ ତୁ ଧର୍ମମଵିଜ୍ଞାଯ କେଵଲଂ ରୋଷମାସ୍ଥିତଃ। ଵିଦୂଷଯସି ମାଂ ଧର୍ମେ ପିତୃପୈତାମହେ ସ୍ଥିତମ୍
କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ବୁଝିନାହାନ୍ତି, କେବଳ କ୍ରୋଧରେ ଆସ୍ରୟ କରିଛ; ପିତା-ପୁରୁଷମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିବା ଧର୍ମରେ ମୋତେ ଅପବାଦ ଦେଉଛ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ ଵାଲୀ ପ୍ରଵ୍ଯଥିତୋ ଭୃଶମ୍। ନ ଦୋଷଂ ରାଘଵେ ଦଧ୍ଯୌ ଧର୍ମେଽଧିଗତନିଶ୍ଚଯଃ
ଏପରି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବାଲୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ; ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତି ପାଇ ବାଲୀ ରାଘବଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଲେ ନାହିଁ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତୋ ରାମଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାନରେଶ୍ଵରଃ। ଯତ୍ ତ୍ଵମାତ୍ଥ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ ତଥୈଵ ନ ସଂଶଯଃ
ତାପରେ ବନରାଜ ବାଲୀ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ନିଶ୍ଚୟ ଠିକ୍, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ପ୍ରତିଵକ୍ତୁଂ ପ୍ରକୃଷ୍ଟେ ହି ନାପକୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ଶକ୍ନୁଯାତ୍। ଯଦଯୁକ୍ତଂ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରମାଦାଦ୍ ଵାକ୍ଯମପ୍ରିଯମ୍
ଉଚ୍ଚ ମନ୍ୟତା ଥିବା ଲୋକେ ଉଚ୍ଚକୁ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରେ, ନିମ୍ନ ନୁହେଁ; ଯଦି ପୂର୍ବରୁ ମୋର ଅସାବଧାନତାରୁ ଅନୁଚିତ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କଥା ହୋଇଥିଲା—