ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମିଯଂ ଭୂମିଃ ସଶୈଲଵନକାନନା। ମୃଗପକ୍ଷିମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ନିଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହେଷ୍ଵପି
ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଭୂମି, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସହିତ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ରକ୍ଷା ଓ ଶାସନ ପାଇଁ ଅଛି।
ତାଂ ପାଲଯତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଭରତଃ ସତ୍ଯଵାନୃଜୁଃ। ଧର୍ମକାମାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ନିଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହେ ରତଃ
ଏହି ଭୂମିକୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାନ ଓ ସିଧାସଳଖ ବରତ, ଯିଏ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଧନର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଶାସନ ଓ କୃପାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସେ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ନଯଶ୍ଚ ଵିନଯଶ୍ଚୋଭୌ ଯସ୍ମିନ୍ ସତ୍ଯଂ ଚ ସୁସ୍ଥିତମ୍। ଵିକ୍ରମଶ୍ଚ ଯଥା ଦୃଷ୍ଟଃ ସ ରାଜା ଦେଶକାଲଵିତ୍
ତାଙ୍କରେ ନୀତି ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର, ଦୃଢ଼ ସତ୍ୟ ଅଛି; ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ସେ ଦେଶ ଓ ସମୟର ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା।
ତସ୍ଯ ଧର୍ମକୃତାଦେଶା ଵଯମନ୍ଯେ ଚ ପାର୍ଥିଵାଃ। ଚରାମୋ ଵସୁଧାଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ଧର୍ମସଂତାନମିଚ୍ଛଵଃ
ସେ ଧର୍ମପରାୟଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମର ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ଘୁରୁଛୁ।
ତସ୍ମିନ୍ ନୃପତିଶାର୍ଦୂଲେ ଭରତେ ଧର୍ମଵତ୍ସଲେ। ପାଲଯତ୍ଯଖିଲାଂ ପୃଥ୍ଵୀଂ କଶ୍ଚରେଦ୍ ଧର୍ମଵିପ୍ରିଯମ୍
ଏପରି ଧର୍ମପ୍ରେମୀ, ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ ବରତ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ, କିଏ ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ କାମ କରିପାରିବ?
ତେ ଵଯଂ ମାର୍ଗଵିଭ୍ରଷ୍ଟଂ ସ୍ଵଧର୍ମେ ପରମେ ସ୍ଥିତାଃ। ଭରତାଜ୍ଞାଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ନିଗୃହ୍ଣୀମୋ ଯଥାଵିଧି
ଆମେ ନିଜ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ରହି, ବରତଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମୁଖ୍ୟ କରି, ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ିଥିବାମାନେକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛୁ।
ତ୍ଵଂ ତୁ ସଂକ୍ଲିଷ୍ଟଧର୍ମଶ୍ଚ କର୍ମଣା ଚ ଵିଗର୍ହିତଃ। କାମତନ୍ତ୍ରପ୍ରଧାନଶ୍ଚ ନ ସ୍ଥିତୋ ରାଜଵର୍ତ୍ମନି
କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଅଶୁଦ୍ଧ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୋଷୀ, ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳିତ, ରାଜପଥରେ ଦୃଢ଼ ନୁହଁ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭ୍ରାତା ପିତା ଵାପି ଯଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି। ତ୍ରଯସ୍ତେ ପିତରୋ ଜ୍ଞେଯା ଧର୍ମେ ଚ ପଥି ଵର୍ତିନଃ
ଠାରୁ ଭାଇ, ବାପା, ଓ ଯିଏ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଛନ୍ତି—ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଧର୍ମର ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକ ପିତା ପରି ମନେ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଵୀଯାନାତ୍ମନଃ ପୁତ୍ରଃ ଶିଷ୍ଯଶ୍ଚାପି ଗୁଣୋଦିତଃ। ପୁତ୍ରଵତ୍ତେ ତ୍ରଯଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯା ଧର୍ମଶ୍ଚୈଵାତ୍ର କାରଣମ୍
ନିଜର ଛୋଟ ପୁଅ କିମ୍ବା ଗୁଣବାନ ଶିଷ୍ୟ, ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କୁ ପୁଅ ପରି ମନେ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଧର୍ମ ହିଁ କାରଣ।
ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ପରମଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଃ ସତାଂ ଧର୍ମଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମ। ହୃଦିସ୍ଥଃ ସର୍ଵଭୂତାନାମାତ୍ମା ଵେଦ ଶୁଭାଶୁଭମ୍
ଧର୍ମ ମହାନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଜଣାପାଇଁ କଠିନ, ବାନର। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ଭଲ ଓ ଖରାପ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣେ।
ଚପଲଶ୍ଚପଲୈଃ ସାର୍ଧଂ ଵାନରୈରକୃତାତ୍ମଭିଃ। ଜାତ୍ଯନ୍ଧ ଇଵ ଜାତ୍ଯନ୍ଧୈର୍ମନ୍ତ୍ରଯନ୍ ପ୍ରେକ୍ଷସେ ନୁ କିମ୍
ତୁମେ ନିଜେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବାନରମାନେ ସହିତ ବସି, ଅନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ପରି କାହିଁକି ଏମିତି ଆଲୋଚନା କରୁଛ?
ଅହଂ ତୁ ଵ୍ଯକ୍ତତାମସ୍ଯ ଵଚନସ୍ଯ ବ୍ରଵୀମି ତେ। ନହି ମାଂ କେଵଲଂ ରୋଷାତ୍ ତ୍ଵଂ ଵିଗର୍ହିତୁମର୍ହସି
ମୁଁ ତୁମକୁ ସଫା ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଛି; କେବଳ କ୍ରୋଧରେ ପଡି ମୋତେ ଦୋଷ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଧରମାଣସ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ରୁମାଯାଂ ଵର୍ତସେ କାମାତ୍ ସ୍ନୁଷାଯାଂ ପାପକର୍ମକୃତ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ତୁମେ ତାଙ୍କର ବହୁତ ଆଦର୍ଶ ଝିଅ ରୁମାଙ୍କ ସହିତ କାମବଶତାରେ ଅପରାଧ କରିଛ।
ତଦ୍ ଵ୍ଯତୀତସ୍ଯ ତେ ଧର୍ମାତ୍ କାମଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଵାନର। ଭ୍ରାତୃଭାର୍ଯାଭିମର୍ଶେଽସ୍ମିନ୍ ଦଣ୍ଡୋଽଯଂ ପ୍ରତିପାଦିତଃ
ଏହିପରି ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ, ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲି, ଭାଇର ଜଣେ ଝିଅଙ୍କୁ ଛୁଇଁଥିବା ଦୋଷ ପାଇଁ ଏହି ଶାସ୍ତି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ନହି ଲୋକଵିରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଲୋକଵୃତ୍ତାଦପେଯୁଷଃ। ଦଣ୍ଡାଦନ୍ଯତ୍ର ପଶ୍ଯାମି ନିଗ୍ରହଂ ହରିଯୂଥପ
ଯେଉଁଠି ଲୋକର ଚଳିତ ନୀତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରାଯାଏ, ଏବଂ ସାଧାରଣ ଆଚରଣ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ବାନରମୁଖ୍ୟ, ଏଠି ଶାସ୍ତି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦଣ୍ଡ ମୁଁ ଦେଖୁନି।
ନ ଚ ତେ ମର୍ଷଯେ ପାପଂ କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽହଂ କୁଲୋଦ୍ଗତଃ। ଔରସୀଂ ଭଗିନୀଂ ଵାପି ଭାର୍ଯାଂ ଵାପ୍ଯନୁଜସ୍ଯ ଯଃ
ମୁଁ ଏକ ଉଚ୍ଚ କୁଳର କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବା ସତ୍ୱେ, ତୁମର ଏହି ପାପକୁ କ୍ଷମା କରିପାରିବି ନାହିଁ—ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଝିଅ, ଅଥବା ଉତ୍ତର ଭାଇର ଝିଅ, କିମ୍ବା ଭାଇର ଝିଅଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷାରେ ଛୁଏ।
ପ୍ରଚରେତ ନରଃ କାମାତ୍ ତସ୍ଯ ଦଣ୍ଡୋ ଵଧଃ ସ୍ମୃତଃ। ଭରତସ୍ତୁ ମହୀପାଲୋ ଵଯଂ ତ୍ଵାଦେଶଵର୍ତିନଃ
ଯଦି କେହି ଏପରି ଜଣେ ଝିଅଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷାରେ ଛୁଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; କିନ୍ତୁ ଭରତ ରାଜା, ଆମେ ତାଙ୍କର ଆଦେଶ ଅନୁସରଣ କରୁଛୁ।
ତ୍ଵଂ ଚ ଧର୍ମାଦତିକ୍ରାନ୍ତଃ କଥଂ ଶକ୍ଯମୁପେକ୍ଷିତୁମ୍। ଗୁରୁଧର୍ମଵ୍ଯତିକ୍ରାନ୍ତଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଧର୍ମେଣ ପାଲଯନ୍
ତୁମେ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରିଛ; ଏପରି ଗୁରୁଙ୍କ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି ଏହାକୁ ଅନଦେଖା କରିପାରିବ?
ଭରତଃ କାମଯୁକ୍ତାନାଂ ନିଗ୍ରହେ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ଵଯଂ ତୁ ଭରତାଦେଶାଵଧିଂ କୃତ୍ଵା ହରୀଶ୍ଵର। ତ୍ଵଦ୍ଵିଧାନ୍ ଭିନ୍ନମର୍ଯାଦାନ୍ ନିଗ୍ରହୀତୁଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଭରତ ଅଭିଲାଷାରେ ଚାଲୁଥିବାମାନେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି; ଆମେ ତ ଭରତଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ତୁମ ପରି ମର୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବାମାନେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ଚ ମେ ସଖ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଯଥା ତଥା। ଦାରରାଜ୍ଯନିମିତ୍ତଂ ଚ ନିଃଶ୍ରେଯସ୍କରଃ ସ ମେ
ମୋର ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଯେପରି, ସେପରି ଅଟୁଟ; ତାଙ୍କର ଜୀବନସଂଗିନୀ ଓ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମୋର ଏହି କର୍ମ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଆଣେ।
ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଚ ମଯା ଦତ୍ତା ତଦା ଵାନରସଂନିଧୌ। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଚ କଥଂ ଶକ୍ଯା ମଦ୍ଵିଧେନାନଵେକ୍ଷିତୁମ୍
ମୁଁ ବାନରମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲି, ଏପରି ଜଣେ ମୋ ପରି ଲୋକ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ କିପରି ଅନଦେଖା କରିପାରିବ?
ତଦେଭିଃ କାରଣୈଃ ସର୍ଵୈର୍ମହଦ୍ଭିର୍ଧର୍ମସଂଶ୍ରିତୈଃ। ଶାସନଂ ତଵ ଯଦ୍ ଯୁକ୍ତଂ ତଦ୍ ଭଵାନନୁମନ୍ଯତାମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ମହାନ ଓ ଧର୍ମମୟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ଯେଉଁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଦେଉଛ, ସେହି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଉଚିତ; ତୁମେ ଏହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କର।
ସର୍ଵଥା ଧର୍ମ ଇତ୍ଯେଵ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯସ୍ତଵ ନିଗ୍ରହଃ। ଵଯସ୍ଯସ୍ଯୋପକର୍ତଵ୍ଯଂ ଧର୍ମମେଵାନୁପଶ୍ଯତା
ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ, ତୁମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଧର୍ମ ବୋଲି ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଜଣେ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ସଦା ଧର୍ମକୁ ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ ଧରିବା ଉଚିତ।
ଶକ୍ଯଂ ତ୍ଵଯାପି ତତ୍କାର୍ଯଂ ଧର୍ମମେଵାନୁଵର୍ତତା। ଶ୍ରୂଯତେ ମନୁନା ଗୀତୌ ଶ୍ଲୋକୌ ଚାରିତ୍ରଵତ୍ସଲୌ। ଗୃହୀତୌ ଧର୍ମକୁଶଲୈସ୍ତଥା ତଚ୍ଚରିତଂ ମଯା
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିପାରିବ, କେବଳ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରି; ମନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଗୀତିକା ଶୁଣାଯାଏ, ଯାହା ଧର୍ମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେହି ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରିଛି।
ରାଜଭିର୍ଧୃତଦଣ୍ଡାଶ୍ଚ କୃତ୍ଵା ପାପାନି ମାନଵାଃ। ନିର୍ମଲାଃ ସ୍ଵର୍ଗମାଯାନ୍ତି ସନ୍ତଃ ସୁକୃତିନୋ ଯଥା
ରାଜାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପାପ କରିଥାନ୍ତି ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେପରି ସଜ୍ଜନମାନେ କର୍ମଫଳ ଦ୍ୱାରା।
ଶାସନାଦ୍ ଵାପି ମୋକ୍ଷାଦ୍ ଵା ସ୍ତେନଃ ପାପାତ୍ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ। ରାଜା ତ୍ଵଶାସନ୍ ପାପସ୍ଯ ତଦଵାପ୍ନୋତି କିଲ୍ବିଷମ୍
ଦଣ୍ଡ ଦେଇ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ଦେଇ, ଚୋର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଯଦି ପାପୀକୁ ଶାସ୍ତି ନାହିଁ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ଦୋଷୀ ହୁଅନ୍ତି।
ଆର୍ଯେଣ ମମ ମାନ୍ଧାତ୍ରା ଵ୍ଯସନଂ ଘୋରମୀପ୍ସିତମ୍। ଶ୍ରମଣେନ କୃତେ ପାପେ ଯଥା ପାପଂ କୃତଂ ତ୍ଵଯା
ମୋର ପୂର୍ବଜ ମାନ୍ଧାତା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଚାହିଁଥିଲେ; ଯେପରି ଜଣେ ତପସ୍ୱୀ ପାପ କରିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପାପ କରିଛ।
ଅନ୍ଯୈରପି କୃତଂ ପାପଂ ପ୍ରମତ୍ତୈର୍ଵସୁଧାଧିପୈଃ। ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଚ କୁର୍ଵନ୍ତି ତେନ ତଚ୍ଛାମ୍ଯତେ ରଜଃ
ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅବିଚାରୀ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ପାପ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରନ୍ତି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ।
ତଦଲଂ ପରିତାପେନ ଧର୍ମତଃ ପରିକଲ୍ପିତଃ। ଵଧୋ ଵାନରଶାର୍ଦୂଲ ନ ଵଯଂ ସ୍ଵଵଶେ ସ୍ଥିତାଃ
ଏହିପରି ଦୁଃଖ କରିବାର କିଛି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ହତ୍ୟା ହୋଇଛି, ବନରାଜ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ଆମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କିଛି କରିପାରୁ ନାହିଁ।
ଶୃଣୁ ଚାପ୍ଯପରଂ ଭୂଯଃ କାରଣଂ ହରିପୁଂଗଵ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ହି ମହଦ୍ ଵୀର ନ ମନ୍ଯୁଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
ଏହା ସହିତ ଆଉ ଏକ କାରଣ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ବନରାଜ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା ଶୁଣି, ବୀର, ତୁମେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।