ତ୍ଵଂ ଚୈଵ ନରଶାର୍ଦୂଲ ସହାସ୍ମାଭିର୍ଗମିଷ୍ଯସି । ଅଦ୍ଭୁତଂ ଚ ଧନୂରତ୍ନଂ ତତ୍ର ତ୍ଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହସି ॥୧-୩୧-
ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ନରମାନ୍ୟ ସିଂହ, ଆମ ସହିତ ଯିବା। ସେଠାରେ ତୁମେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧନୁକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ତଦ୍ଧି ପୂର୍ଵଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦତ୍ତଂ ସଦସି ଦୈଵତୈଃ । ଅପ୍ରମେଯବଲଂ ଘୋରଂ ମଖେ ପରମଭାସ୍ଵରମ୍ ॥୧-୩୧-
ହେ ନରମାନ୍ୟ, ସେ ଧନୁ ପୂର୍ବରୁ ଦେବତାମାନେ ସଭାରେ ଦେଇଥିଲେ। ଏହା ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର, ଯଜ୍ଞରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଚମକୁଥିଲା।
ନାସ୍ଯ ଦେଵା ନ ଗନ୍ଧର୍ଵା ନାସୁରା ନ ଚ ରାକ୍ଷସାଃ । କର୍ତୁମାରୋପଣଂ ଶକ୍ତା ନ କଥଞ୍ଚନ ମାନୁଷାଃ ॥୧-୩୧-
ଏହି ଧନୁକୁ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ କୌଣସି ମାନବ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ତାର ତାଣି ଲଗାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଧନୁଷସ୍ତସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଂ ହି ଜିଜ୍ଞାସନ୍ତୋ ମହୀକ୍ଷିତଃ । ନ ଶେକୁରାରୋପଯିତୁଂ ରାଜପୁତ୍ରା ମହାବଲାଃ ॥୧-୩୧-
ଧନୁର ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ତାଣି ଲଗାଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଧନୁର୍ନରଶାର୍ଦୂଲ ମୈଥିଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତତ୍ର ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଯଜ୍ଞଂ ଚ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ ॥୧-୩୧-
ହେ ନରମାନ୍ୟ ସିଂହ, ସେ ଧନୁ ମୈଥିଲାର ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କର। ଏଠାରେ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ଧନୁ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଯଜ୍ଞ ଦେଖିବା।
ତଦ୍ଧି ଯଜ୍ଞଫଲଂ ତେନ ମୈଥିଲେନୋତ୍ତମଂ ଧନୁଃ । ଯାଚିତଂ ନରଶାର୍ଦୂଲ ସୁନାଭଂ ସର୍ଵଦୈଵତୈଃ ॥୧-୩୧-
ହେ ନରମାନ୍ୟ, ସେ ଉତ୍ତମ ଧନୁ ମୈଥିଲା ରାଜା, ସବୁ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସିତ, ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଭାବରେ ଚାହିଥିଲେ।
ଆଯାଗଭୂତଂ ନୃପତେସ୍ତସ୍ଯ ଵେଶ୍ମନି ରାଘଵ । ଅର୍ଚିତଂ ଵିଵିଧୈର୍ଗନ୍ଧୈର୍ଧୂପୈଶ୍ଚାଗୁରୁଗନ୍ଧିଭିଃ ॥୧-୩୧-୧୩ ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମୁନିଵରଃ ପ୍ରସ୍ଥାନମକରୋତ୍ ତଦା । ସର୍ଷିସଙ୍ଘଃ ସକାକୁତ୍ସ୍ଥ ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଵନଦେତାଃ ॥୧-୩୧-
ହେ ରାଘବ, ସେ ଧନୁ ରାଜାଙ୍କର ଗୃହରେ ପୂଜା ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବରେ ରଖାଯାଇଛି, ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅଗୁରୁ ଧୂପରେ ଆର୍ଚିତ।
ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋଽସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ସିଦ୍ଧଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମାଦହମ୍ । ଉତ୍ତରେ ଜାହ୍ନଵୀତୀରେ ହିମଵନ୍ତଂ ଶିଲୋଚ୍ଚଯମ୍ ॥୧-୩୧-
ଏପରି କହି, ମହାମୁନି ତାଳି ଦେଇବା ପରେ, ଋଷିମାନେ ଓ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସହିତ ଅଟବୀବାସୀଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଯାତ୍ରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମୁନିଶାର୍ଦୂଲଃ କୌଶିକଃ ସ ତପୋଧନଃ । ଉତ୍ତରାଂ ଦିଶମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ପ୍ରସ୍ଥାତୁମୁପଚକ୍ରମେ ॥୧-୩୧-
‘ତୁମମାନେ ସବୁ ଭଲ ରୁହ, ମୁଁ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରୁ ଉତ୍ତର ଜାହ୍ନବୀ ତୀର ହିମବନ୍ତ ପାହାଡ଼କୁ ଯିବି।’
ତଂ ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ମୁନିଵରମନ୍ଵଗାଦନୁସାରିଣାମ୍ । ଶକଟୀଶତମାତ୍ରଂ ତୁ ପ୍ରଯାଣେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନାମ୍ ॥୧-୩୧-
ଏପରି କହି, ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ କୌଶିକ ମୁନି, ଉତ୍ତର ଦିଶାକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ମୃଗପକ୍ଷିଗଣାଶ୍ଚୈଵ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମନିଵାସିନଃ । ଅନୁଜଗ୍ମୁର୍ମହାତ୍ମାନଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍ ॥୧-୩୧-
ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ, ବେଦାନୁସାରୀ ଅନୁୟାୟୀମାନେ ଏକ ଶତ ଗାଡ଼ି ଦୂର ଯାତ୍ରା କଲେ।
ନିଵର୍ତଯାମାସ ତତଃ ସ ଋଷି ସନ୍ଘଃ ସ ପକ୍ଷିଣଃ । ତେ ଗତ୍ଵା ଦୂରମ୍ ଅଧ୍ଵାନମ୍ ଲମ୍ବମାନେ ଦିଵାକରେ ॥୧-୩୧-
ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମର ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟାଶୀଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ତେଽସ୍ତଂ ଗତେ ଦିନକରେ ସ୍ନାତ୍ଵା ହୁତହୁତାଶନାଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ନିଷେଦୁରମିତୌଜସଃ ॥୧-୩୧-
ଋଷିମାନେ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟରେ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ।
ରାମୋଽପି ସହସୌମିତ୍ରିର୍ମୁନୀଂସ୍ତାନଭିପୂଜ୍ଯ ଚ । ଅଗ୍ରତୋ ନିଷସାଦାଥ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥୧-୩୧-
ଦିନକର ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ସେମାନେ ସ୍ନାନ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କଲେ; ତାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଗୁଆ କରି, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଣିଷମାନେ ବସିଗଲେ।
ଅଥ ରାମୋ ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲଂ କୌତୂହଲସମନ୍ଵିତମ୍ ॥୧-୩୧-
ରାମ ମଧ୍ୟ, ସୌମିତ୍ରି ସହିତ, ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ଯଥାଯଥିକ ଆଦର କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗରେ ବସିଲେ।
ଭଗଵନ୍ କୋ ନ୍ଵଯଂ ଦେଶଃ ସମୃଦ୍ଧଵନଶୋଭିତଃ । ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ତତ୍ତ୍ଵତଃ ॥୧-୩୧-
ତାପରେ, ମହାତ୍ଜ୍ୱଳ ରାମ, ତପସ୍ୟାଶୀଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ସୁକତା ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ:
ଚୋଦିତୋ ରାମଵାକ୍ଯେନ କଥଯାମାସ ସୁଵ୍ରତଃ । ତସ୍ଯ ଦେଶସ୍ଯ ନିଖିଲମୃଷିମଧ୍ଯେ ମହାତପାଃ ॥୧-୩୧-
‘ଭଗବନ୍, ଏହି ଦେଶ କଣ, ଫୁଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୋଭିତ? ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆପଣ ଦୟାକରି ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ।’
thumb|ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ରାମଙ୍କର ଉପସ୍ଥାପିତ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ମୁନି, ଋଷିମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ଦେଶ ବିଷୟରେ ସବୁ କଥା କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଯୋନିର୍ମହାନାସୀତ୍ କୁଶୋ ନାମ ମହାତପାଃ । ଅକ୍ଲିଷ୍ଟଵ୍ରତଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସଜ୍ଜନପ୍ରତିପୂଜକଃ ॥୧-୩୨-
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିବା, ବଡ଼ ତପସ୍ୱୀ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ସଜ୍ଜନମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଏମିତି କୁଶ ନାମକ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ଥିଲେ।
ସ ମହାତ୍ମା କୁଲୀନାଯାଂ ଯୁକ୍ତାଯାଂ ସୁମହାବଲାନ୍ । ଵୈଦର୍ଭ୍ଯାଂ ଜନଯାମାସ ଚତୁରଃ ସଦୃଶାନ୍ ସୁତାନ୍ ॥୧-୩୨-
ସେଇ ମହାତ୍ମା, ବିଦର୍ଭ ଦେଶର ଏକ ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗୁଣବତୀ ମହିଳାଙ୍କ ସହିତ ଚାରିଜଣ ସମାନ ଗୁଣର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମଦେଲେ।
କୁଶାମ୍ବଂ କୁଶନାଭଂ ଚ ଅସୂର୍ତରଜସଂ ଵସୁମ୍ । ଦୀପ୍ତିଯୁକ୍ତାନ୍ ମହୋତ୍ସାହାନ୍ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମଚିକୀର୍ଷଯା ॥୧-୩୨-
ସେମାନଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି—କୁଶାମ୍ବ, କୁଶନାଭ, ଅସୂର୍ତ୍ତରଜସ ଓ ବସୁ। ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଉତ୍ସାହୀ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ ଥିଲେ।
ତାନୁଵାଚ କୁଶଃ ପୁତ୍ରାନ୍ ଧର୍ମିଷ୍ଠାନ୍ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ । କ୍ରିଯତାଂ ପାଲନଂ ପୁତ୍ରା ଧର୍ମଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯଥ ପୁଷ୍କଲମ୍ ॥୧-୩୨-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ପୁଅମାନଙ୍କୁ କୁଶ କହିଲେ, 'ମୋ ପୁଅମାନେ, ଭଲଭାବେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କର; ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରିଲେ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିବ।'
କୁଶସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚତ୍ଵାରୋ ଲୋକସତ୍ତମାଃ । ନିଵେଶଂ ଚକ୍ରିରେ ସର୍ଵେ ପୁରାଣାଂ ନୃଵରାସ୍ତଦା ॥୧-୩୨-
କୁଶଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଚାରିଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଏକେକ ଜଣେ ନିଜ ନିଜ ନଗର ତିଆରି କଲେ।
କୁଶାମ୍ବସ୍ତୁ ମହାତେଜାଃ କୌଶାମ୍ବୀମକରୋତ୍ ପୁରୀମ୍ । କୁଶନାଭସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁରଂ ଚକ୍ରେ ମହୋଦଯମ୍ ॥୧-୩୨-
ବଡ଼ ତେଜସ୍ୱୀ କୁଶାମ୍ବ କୌଶାମ୍ବୀ ନାମକ ନଗର ତିଆରି କଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୁଶନାଭ ମହୋଦୟ ନାମକ ନଗର ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଅସୂର୍ତରଜସୋ ନାମ ଧର୍ମାରଣ୍ଯଂ ମହୀପତିଃ । ଚକ୍ରେ ପୁରଵରଂ ରାଜା ଵସୁନାମ ଗିରିଵ୍ରଜମ୍ ॥୧-୩୨-
ଅସୂର୍ତ୍ତରଜସ ରାଜା ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ନାମକ ନଗର ତିଆରି କଲେ; ବସୁ ନାମକ ରାଜା ଗିରିବ୍ରଜ ନାମକ ଉତ୍ତମ ନଗର ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଏଷା ଵସୁମତୀ ରାମ ଵସୋସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଏତେ ଶୈଲଵରାଃ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ସମନ୍ତତଃ ॥୧-୩୨-
ହେ ରାମ, ବଡ଼ ମନ୍ତ୍ରୀ ବସୁଙ୍କର ଏହି ଭୂମି ଏଠାରେ ଅଛି; ଏହିଠାରେ ପାଞ୍ଚଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାହାଡ଼ ଚାରିପାଖରେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ସୁମାଗଧୀ ନଦୀ ରମ୍ଯା ମାଗଧାନ୍ ଵିଶ୍ରୁତାଽଽଯଯୌ । ପଞ୍ଚାନାଂ ଶୈଲମୁଖ୍ଯାନାଂ ମଧ୍ଯେ ମାଲେଵ ଶୋଭତେ ॥୧-୩୨-
ମାଗଧ ଦେଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ସୁନ୍ଦର ସୁମାଗଧୀ ନଦୀ, ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ମାଳା ପରି ଶୋଭା ପାଉଛି।
ସୈଷା ହି ମାଗଧୀ ରାମ ଵସୋସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ପୂର୍ଵାଭିଚରିତା ରାମ ସୁକ୍ଷେତ୍ରା ସସ୍ଯମାଲିନୀ ॥୧-୩୨-
ହେ ରାମ, ଏହି ହେଉଛି ବଡ଼ ବସୁଙ୍କର ମାଗଧୀ ନଦୀ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ଆସୁଛନ୍ତି, ଏହି ଭୂମି ଉପଜାଉ ଏବଂ ଫସଲରେ ପ୍ରଚୁର।
କୁଶନାଭସ୍ତୁ ରାଜର୍ଷିଃ କନ୍ଯାଶତମନୁତ୍ତମମ୍ । ଜନଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଘୃତାଚ୍ଯାଂ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୩୨-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଓ ଋଷି କୁଶନାଭ ଘୃତାଚୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଏକ ଶତ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କନ୍ୟା ଜନ୍ମଦେଲେ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ।
ତାସ୍ତୁ ଯୌଵନଶାଲିନ୍ଯୋ ରୂପଵତ୍ଯଃ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତାଃ । ଉଦ୍ଯାନଭୂମିମାଗମ୍ଯ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ଶତହ୍ରଦାଃ ॥୧-୩୨-
ସେମାନେ ଯୁବତୀ, ରୂପସ୍ୱିନୀ ଓ ଭଲଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ, ବର୍ଷାକାଳରେ ଶତଧାରା ନଦୀମାନେ ଯେପରି ଉଦ୍ୟାନକୁ ଆସନ୍ତି, ସେହିପରି ଉଦ୍ୟାନ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।