ଭୂମିର୍ହିରଣ୍ଯଂ ରୂପଂ ଚ ଵିଗ୍ରହେ କାରଣାନି ଚ। ତତ୍ର କସ୍ତେ ଵନେ ଲୋଭୋ ମଦୀଯେଷୁ ଫଲେଷୁ ଵା
ଭୂମି, ସୁନା, ନାରୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧର କାରଣ—ଏହି ସବୁ ଲୋଭର ଉତ୍ସ; ଏଠି ମୋ ଅରଣ୍ୟ ଫଳରେ ତୁମେ କଣ ଲୋଭ ରଖିପାରିବ?
ନଯଶ୍ଚ ଵିନଯଶ୍ଚୋଭୌ ନିଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହାଵପି। ରାଜଵୃତ୍ତିରସଂକୀର୍ଣା ନ ନୃପାଃ କାମଵୃତ୍ତଯଃ
ନୟ ଓ ବିନୟ, ଦଣ୍ଡ ଓ କୃପା—ଏହି ସବୁ ରାଜାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ରାଜଧର୍ମ ଅପବିତ୍ର ନୁହେଁ, ରାଜାମାନେ କେବେ ମାତ୍ର ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳନ୍ତି ନାହିଁ।
ତ୍ଵଂ ତୁ କାମପ୍ରଧାନଶ୍ଚ କୋପନଶ୍ଚାନଵସ୍ଥିତଃ। ରାଜଵୃତ୍ତେଷୁ ସଂକୀର୍ଣଃ ଶରାସନପରାଯଣଃ
କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳିଥିବା, ରାଗି, ଅସ୍ଥିର, ରାଜଧର୍ମରେ ମିଶ୍ରଣ ଅଛି, ଧନୁ ଓ ବାଣରେ ଆସକ୍ତ।
ନ ତେଽସ୍ତ୍ଯପଚିତିର୍ଧର୍ମେ ନାର୍ଥେ ବୁଦ୍ଧିରଵସ୍ଥିତା। ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ କାମଵୃତ୍ତଃ ସନ୍ କୃଷ୍ଯସେ ମନୁଜେଶ୍ଵର
ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ସମ୍ମାନ କରୁନାହାଁ, ଧନରେ ମନ ଅଟୁଟ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ।
ହତ୍ଵା ବାଣେନ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମାମିହାନପରାଧିନମ୍। କିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ସତାଂ ମଧ୍ଯେ କର୍ମ କୃତ୍ଵା ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍
ମୋତେ ଅପରାଧ ନ କରି ଏଠାରେ ବାଣ ଦେଇ ମାରିଦେଲା ପରେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତୁମେ ନିଜେ ଏହି ଲଜ୍ଜାଜନକ କାମ କରି ସତ୍ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଣ କହିବା?
ରାଜହା ବ୍ରହ୍ମହା ଗୋଘ୍ନଶ୍ଚୋରଃ ପ୍ରାଣିଵଧେ ରତଃ। ନାସ୍ତିକଃ ପରିଵେତ୍ତା ଚ ସର୍ଵେ ନିରଯଗାମିନଃ
ରାଜାକୁ ମାରିଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ମାରିଥିବା, ଗାଁକୁ ମାରିଥିବା, ଚୋର, ପ୍ରାଣୀ ମାରିବାରେ ରତ, ଅସ୍ତିକତା ବିହୀନ, ଅନ୍ୟର ଜନାଣୀ ସହ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିଥିବା—ଏହି ସମସ୍ତେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି।
ସୂଚକଶ୍ଚ କଦର୍ଯଶ୍ଚ ମିତ୍ରଘ୍ନୋ ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ। ଲୋକଂ ପାପାତ୍ମନାମେତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଅଫବାହ କରୁଥିବା, କଞ୍ଜୁଷ, ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେଇଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କ ଶୟନକୁ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିଥିବା—ଏହି ପାପୀ ମନେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅଧାର୍ଯଂ ଚର୍ମ ମେ ସଦ୍ଭୀ ରୋମାଣ୍ଯସ୍ଥି ଚ ଵର୍ଜିତମ୍। ଅଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ଚ ମାଂସାନି ତ୍ଵଦ୍ଵିଧୈର୍ଧର୍ମଚାରିଭିଃ
ମୋର ଚର୍ମ, କେଶ ଓ ହାଡ଼ ସତ୍ଜନମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ତୁମ ପରି ଧର୍ମପରାୟଣ ଲୋକମାନେ ମୋ ମାଂସ ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚନଖା ଭକ୍ଷ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରେଣ ରାଘଵ। ଶଲ୍ଯକଃ ଶ୍ଵାଵିଧୋ ଗୋଧା ଶଶଃ କୂର୍ମଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ
ପାଞ୍ଚଟି ପାଞ୍ଚନଖୀ ପ୍ରାଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଭକ୍ଷ୍ୟ; ରାଘବ, ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି—ଶଲ୍ୟକ, ଶ୍ୱାବିଧ, ଗୋଧା, ଶଶ, ଓ କୂର୍ମ।
ଚର୍ମ ଚାସ୍ଥି ଚ ମେ ରାମ ନ ସ୍ପୃଶନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ। ଅଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ଚ ମାଂସାନି ସୋଽହଂ ପଞ୍ଚନଖୋ ହତଃ
ମନୀଷୀମାନେ ମୋର ଚର୍ମ ଓ ହାଡ଼କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ରାମ; ମୋ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତଥାପି ମୁଁ ପାଞ୍ଚନଖୀ ପ୍ରାଣୀ ହୋଇ ମାରାଯାଇଛି।
ତାରଯା ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତୋଽହଂ ସତ୍ଯଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଯା ହିତମ୍। ତଦତିକ୍ରମ୍ଯ ମୋହେନ କାଲସ୍ଯ ଵଶମାଗତଃ
ତାରା ମୋତେ ସତ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ; ସେ ସବୁ କିଛି ଜାଣିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋହରେ ପଡି କାଳର ଅଧୀନ ହୋଇଗଲି।
ତ୍ଵଯା ନାଥେନ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ନ ସନାଥା ଵସୁଂଧରା। ପ୍ରମଦା ଶୀଲସମ୍ପୂର୍ଣା ପତ୍ଯେଵ ଚ ଵିଧର୍ମଣା
ତୁମେ ନାଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ପୃଥିବୀ ଏଠାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ନୁହେଁ; ଏକ ଶୀଳବତୀ ଜନାଣୀ ଅନ୍ୟାୟୀ ପତି ପାଖରେ ଯେମିତି।
ଶଠୋ ନୈକୃତିକଃ କ୍ଷୁଦ୍ରୋ ମିଥ୍ଯାପ୍ରଶ୍ରିତମାନସଃ। କଥଂ ଦଶରଥେନ ତ୍ଵଂ ଜାତଃ ପାପୋ ମହାତ୍ମନା
ଚତୁର, ଧୋକାବାଜ, ନିଚ, ମିଥ୍ୟା ବିନୟ ଭାବରେ ରହି—ତୁମେ ଏପରି ପାପୀ ଦଶରଥଙ୍କ ପରି ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କୁ କିପରି ଜନ୍ମ ଦେଲା?
ଛିନ୍ନଚାରିତ୍ର୍ଯକକ୍ଷ୍ଯେଣ ସତାଂ ଧର୍ମାତିଵର୍ତିନା। ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମାଙ୍କୁଶେନାହଂ ନିହତୋ ରାମହସ୍ତିନା
ସତ୍ଜନଙ୍କ ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି, ଭଲ ଚରିତ୍ରର ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରି, ଧର୍ମର ଅଙ୍କୁଶ ଛାଡି—ମୁଁ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ମାରାଯାଇଛି, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହାତୀ ସମାନ।
ଅଶୁଭଂ ଚାପ୍ଯଯୁକ୍ତଂ ଚ ସତାଂ ଚୈଵ ଵିଗର୍ହିତମ୍। ଵକ୍ଷ୍ଯସେ ଚେଦୃଶଂ କୃତ୍ଵା ସଦ୍ଭିଃ ସହ ସମାଗତଃ
ଏପରି ଅଶୁଭ ଓ ଅଯୋଗ୍ୟ କାମ, ସତ୍ଜନମାନେ ନିନ୍ଦା କରିଥିବା, କରି ତୁମେ ଯଦି ସଦ୍ଭିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ କହିବା, ତେବେ କଣ କହିବା?
ଉଦାସୀନେଷୁ ଯୋଽସ୍ମାସୁ ଵିକ୍ରମୋଽଯଂ ପ୍ରକାଶିତଃ। ଅପକାରିଷୁ ତେ ରାମ ନୈଵଂ ପଶ୍ଯାମି ଵିକ୍ରମମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଉଦାସୀନ, ସେମାନେ ପ୍ରତି ତୁମେ ଏହି ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇଛ; ରାମ, ଯେଉଁମାନେ ତୁମକୁ କ୍ଷତି କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରତି ଏପରି ପ୍ରତାପ ଦେଖାଉଥିବା ଦେଖିନାହିଁ।
ଦୃଶ୍ଯମାନସ୍ତୁ ଯୁଧ୍ଯେଥା ମଯା ଯୁଧି ନୃପାତ୍ମଜ। ଅଦ୍ଯ ଵୈଵସ୍ଵତଂ ଦେଵଂ ପଶ୍ଯେସ୍ତ୍ଵଂ ନିହତୋ ମଯା
ଯଦି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥାନ୍ତୁ, ରାଜପୁତ୍ର, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରି, ତୁମେ ବୈବସ୍ବତ ଦେବକୁ ଦେଖିଥାନ୍ତୁ।
ତ୍ଵଯାଦୃଶ୍ଯେନ ତୁ ରଣେ ନିହତୋଽହଂ ଦୁରାସଦଃ। ପ୍ରସୁପ୍ତଃ ପନ୍ନଗେନୈଵ ନରଃ ପାପଵଶଂ ଗତଃ
କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ନୁହେଁ, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ମୋତେ ମାରିଦେଲା; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଏକ ପାପୀ ମନୁଷ୍ୟ ଘୁମେ ଥିବାବେଳେ ଅଜଗର ଦେଇ ମାରାଯାଏ।
ସୁଗ୍ରୀଵପ୍ରିଯକାମେନ ଯଦହଂ ନିହତସ୍ତ୍ଵଯା। ମାମେଵ ଯଦି ପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵମେତଦର୍ଥମଚୋଦଯଃ। ମୈଥିଲୀମହମେକାହ୍ନା ତଵ ଚାନୀତଵାନ୍ ଭଵେଃ
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପ୍ରିତିରେ ତୁମେ ମୋତେ ମାରିଦେଲା, ଯଦି ଏହି କାମ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ମୋତେ କହିଥାନ୍ତୁ, ତେବେ ଏକ ଦିନରେ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ମୈଥିଲୀକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଥାନ୍ତି।
ରାକ୍ଷସଂ ଚ ଦୁରାତ୍ମାନଂ ତଵ ଭାର୍ଯାପହାରିଣମ୍। କଣ୍ଠେ ବଦ୍ଧ୍ଵା ପ୍ରଦଦ୍ଯାଂ ତେଽନିହତଂ ରାଵଣଂ ରଣେ
ତୁମ ଭାର୍ୟାକୁ ଚୋରି କରିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସକୁ ମୁଁ ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି, ରାଣ୍ୟରେ ଅମର ରାବଣକୁ ତୁମ ପାଖରେ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ନ୍ଯସ୍ତାଂ ସାଗରତୋଯେ ଵା ପାତାଲେ ଵାପି ମୈଥିଲୀମ୍। ଆନଯେଯଂ ତଵାଦେଶାଚ୍ଛ୍ଵେତାମଶ୍ଵତରୀମିଵ
ମୈଥିଲୀ ସାଗର ଜଳରେ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ତାକୁ ଶ୍ୱେତା ଅଶ୍ବତରୀ ପରି ଫେରାଇ ଆଣିଥାନ୍ତି।
ଯୁକ୍ତଂ ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ ରାଜ୍ଯଂ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସ୍ଵର୍ଗତେ ମଯି। ଅଯୁକ୍ତଂ ଯଦଧର୍ମେଣ ତ୍ଵଯାହଂ ନିହତୋ ରଣେ
ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜ୍ୟ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅଧର୍ମରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ମାରିଦେଲା, ଏହା ଅଯୋଗ୍ୟ।
କାମମେଵଂଵିଧୋ ଲୋକଃ କାଲେନ ଵିନିଯୁଜ୍ଯତେ। କ୍ଷମଂ ଚେଦ୍ଭଵତା ପ୍ରାପ୍ତମୁତ୍ତରଂ ସାଧୁ ଚିନ୍ତ୍ଯତାମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସଂସାର ସମୟର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ। ଯଦି ତୁମେ କିଛି ଯୁକ୍ତି ଦେଖିଛ, ତେବେ ଭଲ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ପରିଶୁଷ୍କଵକ୍ତ୍ରଃ ଶରାଭିଘାତାଦ୍ ଵ୍ଯଥିତୋ ମହାତ୍ମା। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ରାମଂ ରଵିସଂନିକାଶଂ ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୌ ଵାନରରାଜସୂନୁଃ
ଏପରି କହି, ବାଣର ଘାତରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ମୁଖ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ମହାନ ମନ୍ଦିର ରାଜପୁତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ନିରବ ରହିଲେ।
thumb|ଅଷ୍ଟାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଅଠାରୋତିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଏବେ ଶୁଣ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ହିତମ୍। ପରୁଷଂ ଵାଲିନା ରାମୋ ନିହତେନ ଵିଚେତସା
ଏପରି ଭାବରେ ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିବା ବାଲିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଠୋର କିନ୍ତୁ ଆଦରଭରା ଧର୍ମ ଓ ଉପକାରୀ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ନିରବ ରହିଲେ।
ତଂ ନିଷ୍ପ୍ରଭମିଵାଦିତ୍ଯଂ ମୁକ୍ତତୋଯମିଵାମ୍ବୁଦମ୍। ଉକ୍ତଵାକ୍ଯଂ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠମୁପଶାନ୍ତମିଵାନଲମ୍
ସେ ହରିମାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଯିବା, ଆଲୋକ ହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ ଶୂନ୍ୟ ମେଘ, ଓ ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖିଲେ।
ଧର୍ମାର୍ଥଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଂ ହରୀଶ୍ଵରମନୁତ୍ତମମ୍। ଅଧିକ୍ଷିପ୍ତସ୍ତଦା ରାମଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଵାଲିନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ଧର୍ମ, ଧନ ଓ ଗୁଣରେ ଯୋଗ୍ୟ ଏହି ବାନର ରାଜାଙ୍କୁ ଅପମାନିତ ହେବା ପରେ, ରାମ ବାଲିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଧର୍ମମର୍ଥଂ ଚ କାମଂ ଚ ସମଯଂ ଚାପି ଲୌକିକମ୍। ଅଵିଜ୍ଞାଯ କଥଂ ବାଲ୍ଯାନ୍ମାମିହାଦ୍ଯ ଵିଗର୍ହସେ
ଧର୍ମ, ଧନ, କାମ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକର ଚଳାଚଳ ବୁଝିନଥିବା ବେଳେ, ଏମିତି ଅବୁଝ ଭାବରେ ଆଜି ତୁମେ କିପରି ମୋତେ ଦୋଷାରୋପ କରୁଛ?
ଅପୃଷ୍ଟ୍ଵା ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନାନ୍ ଵୃଦ୍ଧାନାଚାର୍ଯସମ୍ମତାନ୍। ସୌମ୍ଯ ଵାନରଚାପଲ୍ଯାତ୍ ତ୍ଵଂ ମାଂ ଵକ୍ତୁମିହେଚ୍ଛସି
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଗୁରୁମାନେ ଯାହାକୁ ମନ୍ଦିର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ପଚାରିନଥିବା ବେଳେ, ବାନର ସ୍ୱଭାବରେ ତୁମେ ଏଠାରେ ମୋତେ କଥା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।